Razend interessant pleidooi voor de 'ongewone natuur'

Boek (essays) - Amitav Ghosh

De literatuur als redder van het klimaat: een razend interessant pleidooi van Amitav Ghosh.

Klimaatopwarming is tot zijn spijt in het hoekje van de sciencefiction terechtgekomen.

In de zomer van 1816 verblijven het Engelse echtpaar de dichter Percy Shelley en schrijfster Mary Shelley samen met de beruchte Romantische dichter en schrijver Lord Byron aan het meer van Genève in Zwitserland. Dagenlang houdt regen het drietal binnenshuis gekluisterd. Om de tijd te doden stelt Byron voor om spookverhalen te gaan schrijven. Terwijl het buiten giet, begint Mary te schrijven aan de roman die in 1818 zal verschijnen als Frankenstein, het bekende verhaal over een door een wetenschapper geschapen monster. Het is het eerste echte sciencefictionboek.

Het klimaat was in 1816 behalve in Zwitserland wereldwijd van slag, vertelt de Indiase schrijver Amitav Ghosh in The Great Derangement (te vertalen als 'De grote verdwaasdheid'). En dat was niet toevallig. Een jaar eerder spuwde de Indonesische vulkaan Tambora zoveel as uit in de atmosfeer, dat de zonkracht maandenlang verminderde. Temperaturen daalden wereldwijd en leidden een jarenlange ontwrichting van het klimaat in, met overal mislukte oogsten. Volgens Ghosh markeerde 1816 ook het begin van het verdwijnen van de wetenschap uit de reguliere literatuur. De moderne roman van daarna handelde vooral over het 'gewone', de levens van mensen en hun onderlinge relaties. Daarnaast ontstond een nieuw genre met een flinke rol voor wetenschap, meestal in een gefantaseerde, ongewone werkelijkheid: sciencefiction.

Dat is jammer, stelt Ghosh in zijn boek, een bundeling van drie essays gebaseerd op lezingen die hij in 2015 verzorgde aan de universiteit van Chicago. Want door die waterscheiding tussen genres speelt een hoogst actueel thema dat voor bijna iedereen op aarde van belang is, zelfs van levensbelang, haast nooit een rol in een roman: namelijk klimaatopwarming. Apart, noteert Ghosh, dat de geboorte van de sciencefiction samenviel met wereldwijde klimaatverandering.

Razend interessant is Ghosh' ontrafeling van hoe 'ongewone' natuur, zoals de extreme weersfenomenen en zeespiegelstijging die bij klimaatopwarming horen, in het als literair minderwaardig geziene hoekje van de sci-fi is terechtgekomen (en de cli-fi, over klimaatrampen in de toekomst). Hoe de 'literatuur' bijzonder resistent lijkt tegen het opnieuw opnemen van de wetenschap, nu over klimaatopwarming. Ghosh' boodschap is: de literaire roman kan weleens die grote verdwaasdheid over klimaatopwarming, waardoor er onvoldoende tegen wordt ondernomen, helpen oplossen.

Amitav Ghosh
The Great Derangement (essays)
University of Chigago Press;
196 pagina's; 21,95 euro

De stelling is zeker niet vergezocht. Zelf schreef Ghosh The Hungry Tide (2004), een roman gesitueerd in de Indiase Sundarbans-mangrovemoerassen en met een centrale rol voor thema's als de bescherming van tijgers, en rivieren die complete eilanden wegvagen. Ontegenzeggelijk literatuur, maar tegelijk heel verhelderend over actuele problemen van de omgang met natuurkrachten.

Ook in het hier besproken boek onderbouwt Ghosh zijn punt, met een verhalend intermezzo over overstromingen in de Indiase miljoenenstad Mumbai. En inderdaad, hebben niet diverse romans uit de canon van de wereldliteratuur die belangrijke maatschappelijke misstanden oppikten, op zijn minst íets geholpen in het oplossen daarvan?

Dan zijn er nog het tweede en derde deel van Ghosh' essaybundel, over de geschiedenis van de huidige klimaatcrisis en de politieke omgang daarmee in de toekomst. Ook hierin verrast Ghosh met intelligente en erudiete observaties - door de Chinese eenkindpolitiek is de aarde trager opgewarmd dan anders het geval was geweest, bijvoorbeeld.