Raymond Barion, bijna 70, lijkt te gaan doorbreken

Interview Raymond Barion

Kunstdocent Raymond Barion ( 69 ) keek jarenlang met grote ogen naar zijn studenten, die wél doorbraken. Maar nu is het zijn beurt. Plotseling is er aandacht voor zijn oogverblindende sciencefiction landschappen.

Beeld Els Zweerink

Op het dakterras van de Vlaamse kunstenaar Raymond Barion (69) staat een vreemd apparaat. Het is rond en glimmend met een slangvormig aanhangsel - kijk door je oogharen en het heeft iets van een mini-bladblazer, wat het niet is. Het is, blijkt desgevraagd, de kunstenaars airbrush. Men kan er auto's of bloempotten mee bespuiten, of, zoals Barion doet, een doek mee beschilderen.

Het apparaat, vertelt Barion, stond niet altijd hier. In de vroege jaren tachtig diende het voor binnenshuis gebruik. In die periode schilderde hij kolossale, van kleur verzadigde landschappen in isometrisch perspectief (perspectief waarin de zichtlijnen evenwijdig blijven lopen, zie boven). Maar Barion kreeg een vriendin en het begon het stel te irriteren dat alles altijd onder de verfnevel zat ('als we een boek opensloegen, steeg er een groen wolkje uit op') . Dus werd de airbrush naar buiten verbannen. Sindsdien mengt het karakteristieke gesis van verf onder hoge druk zich met Antwerps stadsrumoer, al moet de frequentie van zulke momenten niet worden overschat. Raymond Barion heeft de laatste decennia namelijk niet zo veel geschilderd. Tussen zijn laatste en zijn een na laatste doek gaapt een gat van bijna dertig jaar.

Met een painter's block had dat niks te maken. Met gebrek aan erkenning des te meer. Naar zijn expositie in 1987 in het Internationaal Cultureel Centrum in Antwerpen kwam, zoals hij zelf zegt, 'geen kat kijken'. Handelaars, zoals de illustere Frank Demaegd (van Zeno X, galerie van onder andere de beroemde Belgische schilder Luc Tuymans) en conservatoren zagen hem niet staan. Debet daaraan waren wellicht de heersende schilderkunstige modes toen, die neigden naar het wilde en onstuimige, alsook Barions diepe afkeer van lobbyen, maar het gevolg was eender: de kunstenaar hing zijn kwast (airbrush-apparaat, eigenlijk) aan de wilgen en werd fulltime docent aan de Bredase St. Joost Academie. Daar leidde hij generaties studenten op, sommigen heel succesvol, een mooie job, een pijnlijke ook, soms. Eerzucht is hem immers niet vreemd. Wanneer hij in de krant een oud-student met de koningin zag praten, voelde hij zich 'best een sukkel'. De laatste maanden, daarentegen, voelt Raymond Barion zich 'grandioos'. Daar is een reden voor: hij heeft weer een expositie. En wel bij Upstream Gallery, een in het internationale circuit aan de weg timmerende galerie aan de Amsterdamse Kloverniersburgwal. Door een kettingreactie van toevalligheden - een oud-student leende zijn schilderijen voor een groeps-expo en die werd gezien door een conservator van een Antwerps museum, wat weer leidde tot een artikel in het kunsttijdschrift Metropolis M, alwaar de eigenaren van Upstream erover lazen - hangen in haar zelfs voor Amsterdamse begrippen indrukwekkend hoge zaal een stuk of acht Barions, ongeveer eenderde van zijn totale oeuvre. Een kleine ruimte werd gereserveerd voor sculptuur. De expo, haar finissage is morgen, was een succes. NRC Handelsblad, Het Parool en de Volkskrant publiceerden lyrische recensies; veel voor verkoop bestemde werken werden verkocht. Wat niet werd verkocht zal later dit jaar worden aangeboden op de Armory Show in New York. Raymond Barion, bijna 70 jaar oud, lijkt zowaar te gaan doorbreken.

Carpet (Egypt), Raymond Barion, 1987. Beeld Foto Gert van Rooy, courtesy Upstream Gallery

En dat is geheel verdiend. Zijn schilderijen zijn een revelatie. Zij tonen een wereld die je vagelijk bekend voorkomt - computeranimaties uit housevideo's uit de vroege jaren negentig komen in gedachten, net als de futuristische machines in Duchamps Grote Glas of Eschers mathematische constructies - maar die toch helemaal op zichzelf lijkt te staan. Ze maken nieuwsgierig, deze onbestemde landschappen met hun vreemde eindeloze perspectieven en harde neonkleuren. Hoe ze tot stand kwamen, de gedachtenwereld erachter - je wilt het allemaal weten.

Vandaar een bezoek aan Barion in het atelier van zijn bovenwoning in een rustige dwarsstraat in de buurt van het Antwerpse Centraal Station. Hij blijkt een sympathieke, charmante man met zuidelijk accent, die liever spreekt over de kunst van anderen (de Italiaanse Renaissance-schilder Paolo Uccello, de Grieks-Italiaanse surrealist Giorgio De Chirico), dan over wat hem zelf uit handen kwam, en die de indruk wekt dat hij ook niet weet waar hij het allemaal aan te danken heeft, deze plotselinge aandacht. Wanneer hij hoort dat het interview meerdere pagina's in beslag zal nemen, heft hij zijn handen ten hemel als om de goden te danken. Dat zíjn schilderijen hele krantenpagina's waard zijn - hij lijkt het zich bijna niet voor te kunnen stellen.

Het frappante is, zo vertelt hij, dat hij aanvankelijk niet de ambitie had om schilder te worden. Beeldhouwer wilde Barion zijn en beelden maakte hij toen hij als gelauwerde student ('in die tijd kon je als kunstenaar op de academie nog jaarlijks prijzen winnen; ik won vaak') van het Nationaal Hoger Instituut in Antwerpen kwam. Grillige, geometrische structuren waren dat, die wel een beetje doen denken aan de flatgebouwen in naargeestige sci-fi films - als een onderaards keldercomplex waar aliens hun eieren leggen: zo oogden die vroege sculpturen van Raymond Barion. Dat zijn aandacht vergleed van het drie-dimensionale object naar het platte vlak had een praktische reden: de temperatuur in de door hem opgezette bronsgieterij. Zelfs met twee truien over elkaar was het in die ruimte steenkoud, zeker als je veel stilzat, wat hij deed. Immers: beeldhouwen is stilzitten. Hij besloot thuis te gaan werken, maar daar ontbraken de faciliteiten om beelden te gieten. En dus begon hij in andere media te werken: tekeningen, aquarel, en, vanaf 1980, acryl op doek.

Hotel, Raymond Barion, Beeld courtesy Upstream Gallery

Zijn thematiek stond vanaf het begin tamelijk vast. Barion maakt landschappen, schematische landschappen om precies te zijn, onmenselijk misschien zelfs. Barion: 'Ik hou enorm van zulke plekken. Het oude Antwerpse havengebied, met zijn eindeloze rijen silo's, vind ik prachtig, maar ook Amerika mag er zijn. Californië bijvoorbeeld is van een schitterende eenvormigheid, een eenvormigheid die de laatste decennia de rest van de wereld steeds meer heeft overgenomen. De ene Mac is de andere Mac; tussen de Taco Bel in Californië en die in New Hampshire zit geen verschil. Die tristesse wil ik oproepen, zij het op een grandioze, kleurrijke manier.'

Hotel heet het eerste schilderij waarin hij dat deed, een van zijn beste, en zeker de meest bepalende; Hotel is de oer-Barion, het schilderij waaruit de anderen ontsproten. Het toont een hoekig, langwerpig complex, half kermisattractie, half kantoorflat; de associaties met typemachines en flipperkasten dienen zich aan. Op het dak staat een bord met de beeltenis van een achterover hel-lende vrouw; daarboven drijven bordkartonnen isometrische wolken. Ingangen, tenslotte, laten zich zelfs na grondig kijken niet ontdekken. Barions hotel is een ontoegankelijk hotel.

Naar eigen zeggen maakte hij het in een vingerknip, al was het wel een vingerknip die drie maanden duurde, een periode van schetsen en puzzelen, Barion bestudeerde het schilderij zoals een bouwkundig ingenieur een gebouw bestudeert; uiteindelijk kocht hij een stuk schilderdoek. Het was 1,60 meter breed en 2 meter hoog, en werd met verzadigde kleuren overdekt. Het schilderen zelf was zeer bewerkelijk, een eindeloos proces van plastic op doek plakken, vorm uitsnijden, restruimte verwijderen, overspuiten en ondertussen maar hopen dat hij niet door het doek heen schoot of te veel verf gebruikte.

Met 'lekker schilderen' had het weinig te maken: 'Het was een hoop gedoe. Een leuke dag had ik toen zelden.' Het werk vereiste absolute stilte en concentratie: 'Als het lawaaiig was, dan ging het mis.' En dan werkte hij ook nog eens in het geniep. Aan zijn collega's op de St. Joost Academie, waar hij inmiddels les gaf, vertelde hij niks: 'Onaffe dingen moet je voor jezelf houden. Wanneer je een maîtresse hebt, vertel je dat ook niet aan je vrouw.' Twaalf weken later, nadat de groene spiegeling in de wand was geschilderd, was Hotel af en kreeg hij een enorme kick. 'Ik had werkelijk het gevoel dat ik iets groots had volbracht.'

Draadfiguurtjes, Raymond Barion. Beeld Els Zweerink
Draadfiguurtjes, Raymond Barion. Beeld Els Zweerink

Uit dat grootste ding kwamen andere grootse voorstellingen voort: een woestijnlandschap met neon-constructies waar ondefinieerbare militaire partijen elkaar bevechten terwijl ouderwetse zeppelins overvliegen; een reusachtige platenspeler met vinyl-plaat waar een ploegmachine de groeven in trekt; nog een woestijnlandschap, zij het nu gevuld met een bouwwerk dat het midden houdt tussen de kruising van de St. Pieter in Rome en het Centre Pompidou in Parijs; een piepkleine nomade op kameel trekt voorbij. Zulke beelden zijn als een droom, een volstrekt onlogische verzameling haarscherpe details; typisch Barion eraan is het onbestendige karakter. Zij zitten vol oude cultuur, Griekse bouwkunst, cyrillisch schrift, citaten uit de schilderijen van Barions held, Francis Bacon, en, eh, Barbie-poppen, maar laten zich nooit in één tijdsgewricht vastpinnen. Berichten uit de tussentijd, zo ogen ze, een indruk verstrekt door het isometrisch perspectief, 'een perspectief zonder tijdverloop, een beetje zoals in de Griekse mythen, die cyclisch zijn of bij Nietsche, met z'n eeuwige terugkeer'. Zijn werk, zegt hij, bestaat uit aankondigingen vanuit het verleden. Oude klokken die ver voorlopen - zo typeert hij zijn schilderijen.

Wat is dat, een isometrisch perspectief? 

Het isometrisch perspectief (ook wel isometrische projectie) behoort tot de groep van de parallelperspectieven: vergezichten waarvan de vluchtlijnen altijd evenwijdig aan elkaar blijven lopen. Bij zo'n perspectief kijkt men schuin van boven, in een hoek van 45 graden tegen een object aan. Het wordt vaak gebruikt bij technisch tekenen en kende derhalve toepassingen in zowel de militaire cartografie als in de bouwkunde. Tegenwoordig is het vooral bekend van computerspellen zoals The Sims.

Momenteel ziet Barion die 'klokken' weer vaker dan voorheen. Sinds de Upstream-tentoonstelling voelt de schilder zich beter dan ooit en is hij met hernieuwde kracht gaan schilderen. In het zolderatelier, naast de doucheruimte die op zoveel doeken figureert, hangt een flinke lap linnen met daarop een paspop in een douche - een ander Barion-motief. Het betreft een ouder schilderij waarvan hij de centrale figuur heeft weggeschuurd en dat hij momenteel een nieuw uiterlijk geeft. Dat deze - of andere nieuwe Barions - binnenkort de wand van een galerie sieren: het lijkt een gegeven. Het apparaat op het dakterras gaat drukke tijden tegemoet.

Raymond Barion, Isometric Landscapes, Upstream Gallery, Amsterdam, t/m 16/7. Finissage van 16.00 - 18.00 uur

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.