Rare mengeling van filosofisch tractaat en biografie

THEATER Nietzsche van Alexander Widner door De Trust, regie Hans Gratzer. Gezien 27 september 1997 in Trusttheater Amsterdam, daar t/m 8 november....

HEIN JANSSEN

Oude zieke mensen die vol verbittering terugkijken op hun leven zijn vaak oervervelend. Het maakt dan niet uit of ze filosoof zijn of loodgieter. De filosoof heeft alleen een ander idioom tot zijn beschikking om zijn desillusies te uiten.

In het toneelstuk Nietzsche van de Oostenrijkse schrijver Alexander Widner speelt de Vlaamse acteur Jappe Claes de zieke, oude filosoof en schrijver Friedrich Nietzsche die nog maar één ding doet: foeteren op het leven, zijn leven. Plaats van handeling: de woning van Nietzsche in Jena waar hij zijn laatste jaren slijt in aanwezigheid van zijn zuster en stokoude moeder.

De Amsterdamse theatergroep De Trust speelt Nietzsche in een uitwisselingsproject met het Schauspielhaus in Wenen. Widners stuk wordt in Amsterdam geregisseerd door Hans Gratzer, artistiek leider van het Schauspielhaus, terwijl Theu Boermans op dit moment in Wenen werkt aan Gustav Ernsts versie van Faust.

Widner koos voor zijn stuk de vorm van de bijna-monoloog. Dat lijkt logisch als je als tekstschrijver kunt putten uit een dergelijke ideeënrijkdom. Maar het is ook een gevaarlijke vorm, omdat een (bijna)monoloog van tweeëneenhalf uur een perfecte spanningsopbouw moet hebben. Bovendien heeft Widner de highlights uit Nietzsche's gedachtengoed willen combineren met aspecten uit zijn persoonlijke leven. Aldus ontstond een rare mengeling van filosofisch tractaat en biografietoneel, en geen van de twee is bevredigend.

Het stuk speelt zich af in 1897, drie jaar voor Nietzsche's dood. Aan één stuk door oreert hij over de mens en de mensheid, over God, over Duitsland en de Duitsers, en over zijn relatie tot de mensen die belangrijk voor hem waren: zijn platonische liefde Lou Salome en Richard Wagner voor wie hij zowel een hechte vriendschap als een intense haat voelde.

Op het toneel staat dan ook een gipsen buste van Wagner die meteen al in het eerste bedrijf aan gruzelementen gaat. Lou Salome (gespeeld door Anneke Blok) is in levenden lijve aanwezig en ook Cosima, Wagners weduwe, stuift in enkele intermezzi over het podium. Van regisseur Hans Gratzer moest Myranda Jongeling die rol spelen in een Mathilde Willink-gewaad, hysterisch schreeuwend én op skeelers. Want, laat dat duidelijk zijn, dit is modern theater - uit Oostenrijk wel te verstaan.

Zwijgend aanwezig is Peter Gast, Nietzsche's boezemvriend, die hier vooral fungeert als praat- en pispaal. Door Gasts aanwezigheid wordt ondervangen dat Nietzsche almaar rechtstreeks op het publiek speelt, maar veel lost het niet op.

Waar het in dit stuk, maar ook in deze voorstelling aan ontbreekt is een dramatisch conflict. Hoe belangwekkend Nietzsche's zwanenzang ook is, en hoe technisch knap Jappe Claes de titelrol ook speelt, Nietzsche mist drama. Je kijkt toe en luistert vooral, maar verrassende wendingen blijven uit. Het stuk ontbeert humor en, erger nog, ontroering. Het is bovendien te voorspelbaar: na iedere woede-uitbarsting volgt weer een inzinking en de verzorgende hand van zuster Elisabeth.

Gelukkig speelt Sylvia Poorta die zuster magnifiek. Een verbeten frik is ze, maar ook een mens van vlees en bloed, met geloof in de Duitse zaak, hoe verkeerd die ook is. Na de dood van haar broer misbruikt ze zijn werk als ideologische opmaat voor het Derde Rijk. Hoe dat in zijn werk gaat, laat Poorta in deze rol briljant zien. Ze heeft een onthutsende aanvaring met haar broer en bouwt die scène huiveringwekkend mooi op. Poorta laat daarin ook de achterkant van haar personage zien - acteren op het hoogste niveau.

Een stuk over Elisabeth Nietzsche, dat zou nog eens de moeite waard zijn. Door haar ogen kijken naar haar beroemde broer, maar vooral ook naar zichzelf. Als Erik-Ward Geerlings dat stuk nou eens schreef, als vervolg op Heden Toekomstmuziek, zijn heldere en vooral dramatische visie op de relatie tussen Wagner en Nietzsche. En mag Sylvia Poorta die rol dan weer spelen?

Hein Janssen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden