recensiepromising young woman

‘Rape and revenge’-film Promising Young Woman: wraak verpakt in snoeppapier ★★★★☆

De feministische ‘rape and revenge’-film Promising Young Woman won een Oscar voor beste scenario en meer dan honderd andere prijzen. Maar juist vanuit feministische hoek klinkt harde kritiek.

Carey Mulligan als Cassey in Promising Young Woman. Beeld
Carey Mulligan als Cassey in Promising Young Woman.

Het begint onschuldig genoeg. Een jonge man, op stap met collega’s, ziet op vrijdagavond in de nachtclub een eenzame, laveloze vrouw. Hij offert zich wel op, zegt hij tegen zijn vrienden, om te zorgen dat ze veilig thuiskomt. Aardige vent, al blijkt hij de dronkenschap van Cassie (Carey Mulligan) op te vatten als een uitnodiging. Terwijl zij onverstaanbaar murmelt, grijpt hij zijn kans.

Is het verkrachting als iemand te ver heen is om met de daad akkoord te gaan? Het antwoord ligt misschien voor de hand, maar toch is seks zonder toestemming een schimmig gebied. Nog niet zo lang geleden werd er anders over gedacht. Komedies grossierden in scènes met stomdronken seks. En hoewel de wet in veel landen inmiddels is aangepast, zijn veroordelingen nog altijd schaars wanneer bij seksueel misbruik drank in het spel is. Moet zo’n meisje maar nuchter blijven, toch?

Voortschrijdend inzicht, zo zou je de premisse van Promising Young Woman kunnen noemen. Cassie heeft zo haar manieren om mannen (en een enkele vrouw) de ogen te openen. Haar dronkenschap is een act, bedoeld om belagers in de val te lokken. Het is haar manier om wraak te nemen namens haar beste vriendin, die het slachtoffer werd van verkrachting op een studentenfeestje. De dader werd vrijgesproken; Cassies vriendin pleegde zelfmoord.

Promising Young Woman doet zich voor als een rasechte wraakfilm. Daarmee sluit de Engelse regisseur en scenarioschrijfster Emerald Fennell aan bij een lange rij films rond verkrachting en vergelding. Lange tijd was dat een wat morsig genre met overdreven veel aandacht voor seks en geweld, maar inmiddels zijn ‘rape and revenge’-films vaker feministisch dan vrouwonvriendelijk. Fennell, die ook actrice en televisiemaker is (ze speelde Camilla Parker Bowles in The Crown en produceerde seizoen 2 van de serie Killing Eve), kiest uiteraard voor de feministische route.

Daarbij voelde ze de tijdgeest goed aan: het verhaal zat al in haar hoofd voordat de #MeToo-beweging opkwam. Met lovende recensies en meer dan honderd filmprijzen, waaronder de Oscar voor het beste originele scenario, kun je wel stellen dat de film in goede aarde viel. En toch was er ook veel harde kritiek, voornamelijk uit feministische hoek. Wie ernaar op zoek gaat, struikelt over de door vrouwen geschreven filmblogs en essays waarin wordt uitgelegd wat er mis is met Promising Young Woman.

Dat is opmerkelijk. Natuurlijk valt er best wat op Fennells speelfilmdebuut aan te merken; de film werd in korte tijd met een relatief krap budget gemaakt, en dat is soms te zien. De vormgeving is nogal hysterisch en hoewel dat ook precies de bedoeling was (Fennell wilde haar film eruit laten zien als een snoepwinkel, met fluo-roze, knalblauw en felgeel als voornaamste kleuren), dreigt het de inhoud te overschreeuwen.

Daar komt bij dat de toon onevenwichtig is, met een mengeling van cartooneske en meer realistische scènes. Het vraagt wat flexibiliteit van de kijker, die toch al geregeld moet omschakelen, omdat Fennell van verrassingen houdt. Met meer en minder succes: haar parodie op romantische komedies is geestig, maar op andere plekken botst de zwarte humor met de bloedserieuze missie van Cassie.

Promising Young Woman. Beeld
Promising Young Woman.

Toch zijn de uitbundige stijl en de wisselvallige uitvoering niet de reden dat de film door de mangel wordt gehaald. De kritiek richt zich op de plot. En dan met name op het einde, dat op veel weerstand stuit. Zonder dat slot helemaal te verklappen (wie er echt niets van wil weten, kan nu beter stoppen met lezen): het zorgt volgens de anti-Promising Young Woman-brigade niet voor voldoende empowerment.

‘Cassie is een wraakengel, bedacht door iemand die niet in wraak gelooft’, schreef Ayesha Siddiqi in een lang en veel gedeeld artikel over alle manieren waarop Promising Young Woman haar teleurstelde. ‘Het einde laat een bittere smaak na’, vond Mary Beth McAndrews op de filmwebsite RogerEbert.com. ‘Er is geen catharsis.’ Een discussie tussen vrouwelijke critici op Vox.com leidde tot min of meer dezelfde conclusie: ‘Dit geeft totaal geen voldoening.’ De film heeft zelfs een ‘schadelijke boodschap’ volgens het universiteitsblad The Harvard Crimson. Weer anderen noemden Promising Young Woman nihilistisch en provocerend.

Fennell probeerde de kritiek in interviews te pareren. Wraak levert misschien wel een prettig gevoel op, legde ze uit, maar is dat daadwerkelijk een goed einde? En hoe realistisch zou het zijn dat een tengere vrouw als Cassie het wint van een stel veel sterkere mannen? Vrouwen gebruiken niet zo snel geweld, en als ze dat wel doen, is de kans groot dat het als een boemerang terugkeert.

Promising Young Woman mag zich dan vermomd hebben als een wraakfilm, Fennell stelt eigenlijk iets anders aan de orde: de onmacht van slachtoffers van seksueel geweld, het verdriet en de woede. Cassie is helemaal geen heldin, ze is een wandelende puinhoop. Een treurig geval. Dat ligt er zelfs vrij dik bovenop: ze is begin 30, maar woont nog bij haar ouders. Haar studie geneeskunde heeft ze ingeruild voor een baantje in een koffiezaak. Ze rouwt om haar vriendin en komt met al haar ingenieuze wraakacties geen stap verder in het verwerkingsproces. Haar boosheid gaat maar niet weg.

Promising Young Woman. Beeld
Promising Young Woman.

Carey Mulligan zet haar prachtig neer, die sarcastische, complexe vrouw met haar gestolde leven. Zelfs als zich een kans op romantiek voordoet met een man die echt aardig lijkt, kan Cassie zich er niet aan overgeven. Terecht, zo blijkt, hoewel de film ook hier stof tot nadenken biedt. Want hoe groot is de schuld van omstanders bij seksueel geweld, en hoe verzachtend weegt een cultuur van goedpraten en wegkijken?

Als symbool van vrouwelijke woede bevindt Cassie zich ergens tussen de mythologische Cassandra, de mooie dochter van de koning van Troje die mannen op onprettige waarheden wees, en Valerie Solanas, de radicale feminist die vond dat de mannelijke sekse beter uitgeroeid kon worden. Beiden kwamen er niet goed vanaf: Cassandra werd onthoofd en Solanas belandde in een psychiatrische inrichting na een ternauwernood mislukte moordaanslag op Andy Warhol.

Dat Promising Young Woman geen fijne gevoelens oproept, is dan ook alleen maar passend. Als Fennell haar kijkers een eenvoudige oplossing had voorgeschoteld, zou dat pas echt bitter zijn. Haar film, verpakt in snoeppapier, is een grimmig statement over de kwetsbaarheid van vrouwen, maar ook over de zinloosheid van vergelding. En waarom zou een film over verkrachting eigenlijk iemand – wie dan ook – tevreden moeten stellen? Niks voldoening, zegt Emerald Fennell met Promising Young Woman. We zijn nog lang niet klaar met dit onderwerp.

Promising Young Woman

Drama

★★★★☆

Regie Emerald Fennell

Met Carey Mulligan, Bo Burnham, Alison Brie, Adam Brody

113 min., te zien op Amazon Prime Video

Knap genoeg

Naast de discussie over het einde van Promising Young Woman was er nog een controverse rond de film. In een recensie in het filmvakblad Variety, geplaatst in januari 2020 (toen het er nog op leek dat de film snel daarna de bioscopen zou bereiken), vroeg criticus Dennis Harvey zich af of Carey Mulligan een voor de hand liggende keuze was voor de hoofdrol. Daarbij vergeleek hij haar met acteur Margot Robbie, die de film produceerde.

Mulligan vatte het op als kritiek op haar uiterlijk – ze zou niet knap genoeg zijn – en reageerde boos. ‘Ik dacht: ga je uitgerekend over deze film zoiets doorzichtigs schrijven?’, zei ze bijna een jaar later in een interview met The New York Times. ‘In 2020? Ik kon het niet geloven.’ En even later: ‘Waarom moet elke vrouw die acteert eruitzien als een topmodel? Onze verwachtingen ten aanzien van schoonheid en perfectie in film en televisie zijn totaal uit de hand gelopen.’

Hoewel Harvey uitlegde dat zijn woorden verkeerd waren geïnterpreteerd, nam Variety het niet op voor de journalist. Het tijdschrift bood Mulligan excuses aan en plaatste een waarschuwende tekst boven de recensie: ‘We betreuren het ongevoelige taalgebruik en de insinuatie.’ Dat riep weer een discussie op over persvrijheid en redactionele verantwoordelijkheid. De Amerikaanse vereniging van filmcritici veroordeelde de reactie van Variety.

Prijzenregen

Vijf Oscarnominaties kreeg Promising Young Woman: voor beste film, beste actrice (Carey Mulligan), scenario, regie en montage. Alleen het scenario werd daadwerkelijk bekroond. Emerald Fennell nam de prijs zondagnacht in ontvangst met een emotionele dankspeech. De Oscar was de laatste in een indrukwekkende rij bekroningen, van Bafta’s tot Independent Spirit Awards. De teller staat op 108 prijzen en 167 nominaties.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden