Randall Munroe legt graag dingen zo makkelijk mogelijk uit

Randall Munroe (31) is een cultheld voor bèta's, met zijn droge stripjes op de populaire nerd-website xkcd.com. Inmiddels is hij een wereldmerk, met boeken, stickers en T-shirts. 'Woorden zeggen vaak niet meer wat ze bedoelen.'

Randall Munroe Beeld Valentina Vos

Hij groeide op in mormoonse kring in een Amerikaans dorpje in Virginia. Vader, moeder, ooms, tantes, velen in de technisch-wetenschappelijke hoek. Kinderen waren er nauwelijks. Randall Munroe las. Liefst boeken over jongetjes die een alien ontmoetten, die ze probeerden uit te leggen hoe de wereld werkt. In simpele woorden. Hoe noem je een parkeerbon tegen iemand die niks van verkeer, auto's en wetten weet? En hoe leg dan je een telefoon uit?

Speelkameraadjes had hij niet. Wist hij veel dat hij anders was dan de anderen. Dat bleek later op school. En weer later, op de universiteit, bleek dat er toch meer mensen waren zoals hij.

Serieuze antwoorden op absurde vragen

Randall rekende namelijk. De hele dag. Over alles. Hoeveel bomen er tot de horizon te zien waren. Of er meer harde dan zachte dingen waren. Hij vroeg het zijn moeder, die het gesprekje in haar dagboek noteerde. Als eind-twintiger gebruikte hij het fragment in de inleiding van zijn bestseller What If? In dat boek uit 2014 geeft hij serieuze antwoorden op absurde vragen. Wat als de aarde stopt met draaien en de atmosfeer niet? Kun je zwemmen in een kernreactor? Hoe ver moet een rauwe biefstuk vallen om beneden door de luchtwrijving gaar te zijn? Hoe lang duurt het voor twee onsterfelijken elkaar op aarde tegen het lijf lopen? Wat gebeurt er als een glas echt halfleeg is, niet zonder water maar vacuüm?

Lezers van zijn site stelden de vragen, Munroe rekende het met een stoïcijnse vastberadenheid uit, deed verbeten research. Niet omdat hij een expert was, maar omdat de vraag hem niet meer losliet, zoals bij anderen liedjes in het hoofd blijven hangen. Bij het zoeken naar een antwoord voelt hij zich als een reiziger die graag vertelt wat hij meemaakt. Waarom maken mensen foto's van hun avonturen? Omdat we elkaar graag iets bijzonders vertellen.

De alien en het jongetje

Wat Randall Munroe vertelt, wordt vanzelf bijzonder, is inmiddels de ervaring. Twintig jaar na die eenzame rekenjeugd in Virginia, gevolgd door een studie natuurkunde, een korte carrière als robotexpert bij de NASA en een bestaan als cultheld met een eigen tekenstudio in Boston, zit hij in een Amsterdams hotel klaar voor interviews over zijn nieuwe boek: Dingenuitlegger. Het is een boek volgens het principe van de alien en het jongetje. Hoe vertel je met minimale middelen toch precies hoe de dingen in elkaar steken?

Langs het raam van het souterrain wandelen de enkels van toeristen in de zon. Er staat een glas water op tafel. Munroe houdt zijn bruine jack aan. Kort Amerikaans jongenshaar, kuiltje in de kin. Hij kijkt licht gespannen. Zoals veel in zijn leven, vertelt hij, is Dingenuitlegger eigenlijk een uit de hand gelopen liefhebberij. Om zich te verliezen in de dingen.

Beeld Valentina Vos

'Ik speelde een tijdlang nogal veel Kerbal Space Program, het computerspel waarbij je zelf raketten bouwt door onderdelen bij elkaar te stoppen. Motoren, brandstoftanks, neuskegels, vleugels. Daarna druk je op 'launch', en meestal explodeert je ontwerp dan meteen. Bij mij wel in elk geval. Trial and error dus, en heel verslavend.

'Ik bedacht eerst heel heroïsche namen voor mijn ontwerpen. De Falcon, de Eagle. Maar omdat ze maar bleven ontploffen, leken simpeler namen op een gegeven moment gepaster. Ruimteschip. Ruimteschipmetneusvinnen. Raket43. Raket515. Tot ik het woord upgoer bedacht, omhooggaander, als een soort essentie van wat ik bouwde. Dat idee greep me. Er waren kennelijk woorden die beter dan de gangbare woorden vertelden wat we bedoelen. We zijn gewend aan de technische namen. Maar die vertellen niet meer wat ze bedoelen, tenzij je ze al kent.'

En toen kwam de dag dat u een nieuw stripje nodig had voor de website en u een raket begon te tekenen.
'Het grapje moest worden om zonder één technische term toch uit te leggen wat alles in de Saturnus V raket van de NASA doet. De raket naar de maan. De aandrijving, de gassen, de trappen, de maanlanders. Maar dan zonder al die woorden.'

En dat bleek te kunnen.

'Het bleek in elk geval erg grappig te worden. Vond ik althans. Het heeft iets grappigs om bij de uitlaat van een Saturnus V te schrijven dat daar veel vuur uitkomt, en dat dat eind naar de grond moet wijzen als je de ruimte in wilt.'

En toen was het hek van de dam?
'Het grappige is dat je meteen verstrikt raakt in allerlei andere domeinen. Ik moest op dezelfde triviale manier uitleggen wat zuurstof, waterstof en helium zijn in de tanks in de raket. Dat worden dan dingen als het soort lucht dat we inademen, het soort lucht waarvan je stem raar gaat klinken. En het soort lucht dat ooit in een grote luchtzak in brand is gevlogen, waardoor er mensen doodgingen.'

Eh, dat moet de zeppelinramp met de Hindenburg zijn, en het gas waterstof?

'Precies. En hoewel ik dus nog niet eens klaar was met die raket, begon ik ook aan het periodiek systeem der elementen op mijn manier.'

Beeld .

Dat gedoe met die raketten, was dat in uw eigen NASA-tijd?

'Nee, eigenlijk al daarna. Ik ben na mijn studie een tijdlang als stagiair bij de NASA gaan werken, iets met robots en virtual reality. Tegelijk tekende ik toen al de stripjes voor xkcd.org, en dat begon toen opeens hard te lopen; ik verkocht T-shirts vanuit huis, stickers. Mijn contract liep af, ik kreeg wel iets nieuws aangeboden en heb gezegd dat ik zou terugbellen. Alleen heb ik dat dus nooit gedaan. Tekenen betaalde gewoon een stuk beter.'

U bent een cultheld geworden met het tekenen van stokpoppetjes en droge grapjes. Was u verbaasd?

'Eigenlijk wel ja. Er zijn kennelijk toch heel wat mensen die zich herkennen in wat ik doe. Het mooie van internet is dat je elkaar gemakkelijk vindt. Dat zijn voornamelijk bèta's en nerds, mensen die veel van exacte dingen en techniek weten en die er toch ook om kunnen lachen. Ik weet dat niet-bèta's het vaak maar flauw vinden.'

Die stokpoppetjes, is dat een gimmick, of kunt u eigenlijk niet zo goed tekenen?
'Dat is alsof je een marathonloper vraagt of hij bewust matige tijden loopt. Ik ben gewoon een beetje blijven steken op pagina 1 van de cursus tekenen, maar het volstaat. Zeker in de humor is eenvoud vaak het beste. Ik ben opgegroeid met Charlie Brown en Snoopy en Calvin and Hobbes. Veel beter getekend dan wat ik kan, maar toch ook maar een paar lijntjes. Ik kan me soms verbazen over extreem uitgewerkte strips. Dagen werk voor één grapje. Dat is een vorm van overkill die ik niet begrijp.'

Bent u een schrijver of een tekenaar?

'Dingenuitlegger telt vijftigduizend woorden, de helft van een serieuze roman. Dat is schrijven. Maar de tekeningen zijn wel heel belangrijk. Het is waar de woorden aan zijn opgehangen.'

Veel onderwerpen zien er haast uit als blauwdrukken. Je zou ze bijna kunnen nabouwen.
'Dat gaat vanzelf. Ik gebruik bij mijn research veel octrooitekeningen, bijvoorbeeld. Ik heb wel een keer op eBay een iPhone gekocht om door te zagen. Dat is beter dan van een foto werken, al heb ik uiteindelijk toch een algemener model getekend.'

U noemt de smartphone trouwens in uw beperkte uitlegtaal een handcomputer.
'Dat ís het ook. Bellen is bijzaak geworden. Zoals het er staat: deze apparaten waren in het begin radio's om hard in te praten tegen mensen die ver weg waren. Na een paar jaar veranderden ze steeds meer in computers. En nu nemen ze ook de plaats in van allerlei dingen die we altijd bij ons hadden, zoals plaatjesmakers, muziekspelers en zelfs boeken. Allemaal woorden die je bewuster maken van de functie van apparaten. Smartphone, iPad, mp3-speler, GoPro, het zijn lege namen. De wereld wemelt van nietszeggende woorden.'

U behandelt niet alleen apparaten als de afwasmachine en de wc, maar ook het zonnestelsel, sportvelden, onze spijsvertering, de evolutie, de LHC-versneller (de grote kleinedingenbotser) en mijnbouw op land en ter zee. Er is zelfs een bouwplaat van een atoombom.
'Die bom is wel interessant, omdat we daarvan veel dingen niet echt weten, dus dat was soms gokken, al zullen de basisprincipes zeker kloppen: de primaire bom met uranium, de flesvormige behuizing, het waterstof.'

U noemt de atoombom nadrukkelijk een machine om steden te verbranden.

'Ik kreeg er een discussie over met een vriend, die dat te veel een stomp in de maag vond, te cru. Maar het klopt gewoon: een atoombom of een waterstofbom is een machine om steden te vernietigen. Altijd geweest. De bom op Hiroshima had een timer zodat hij precies op de beste hoogte zou exploderen om houten huizen te laten ontbranden.'

Het ziet er uit als een lekkere bouwtekening, met vrolijke teksten, maar is het niet bijna een politiek statement?
'In dit geval wel. Er zit altijd wel een moraal in mijn boeken. Al is die nooit heel hard. In mijn uitleg van mijnbouw teken ik bij een afgegraven berg een stokpoppetje dat zegt: 'Dit doen ze met de bergen van mijn jeugd.' Dat moet iedere lezer begrijpen.'

Dat bent u?
'Ik ging als jongetje in Virginia in het weekend kamperen in de Blue Mountains die ze nu wegschrapen op zoek naar teerzanden, ja. Of in mijn vocabulaire: spul in de aarde dat goed brandt. Net als vuurwater en vuurlucht.'

Soms is het maar goed dat er een plaatje bij staat, dan zijn de woorden zo raar dat je als lezer de weg dreigt kwijt te raken. Radiodoos om eten te verwarmen voor magnetron, buigcomputer voor laptop, klein zakje in het lichaam voor cellen. Of hier: vormkijker voor hangslot.
'Ik weet het, soms raak je als lezer in de war. Maar dat moet ook, dat wil ik. Kijk, je kunt denken dat een slot een apparaat is dat vaststelt of jij ergens binnen mag of niet. Maar dat doet het niet, het controleert alleen of een vorm die je erin steekt de afgesproken vorm is. Dat zegt helemaal niks over of jij binnen mag. En dat wil ik eindelijk eens precies gezegd hebben.'

Uiteindelijk gaat het niet om de dingen maar om de taal?
'Weet je, ik maak me soms druk om rare zaken. Bijvoorbeeld over de vraag wat mensen eigenlijk doen als ze praten of schrijven. Welk deel van wat ze zeggen is echt bedoeld om te informeren? En welk deel is bedoeld om te laten merken dat ze niet dom zijn? Neem mensen die taalfouten bij anderen corrigeren. Dat doen ze vooral om te laten zien dat zij het beter weten, niet omdat ze niet snappen wat er gezegd is. Dat ergert me, omdat soms een verkeerd woord zelfs beter is dan het juiste.'

Randall Munroe: Dingenuitlegger Het Spectrum, euro 19,99.

Dingen vertalen

Voor het boek Thing Explainer gebruikte Munroe bewust een beperkt vocabulaire van nog geen duizend eenvoudige, alledaagse woorden, van lucht en doos en zak tot bal en boot. Op zijn website heeft hij een programma dat Engelse teksten omzet naar die simpele taal. Eerder dit jaar worstelde de Nederlandse vertaler Albert Witteveen in opdracht van uitgeverij Het Spectrum met een Nederlandse versie.

Dat was geen sinecure, zegt hij desgevraagd. 'Veel Engelse woorden hebben zeker twee betekenissen, die van de context afhangen. In het ene geval is 'fire' vuur, in het andere brand. 'Power' kan kracht betekenen en energie. Randall heeft maar één woord nodig dat vanzelf de juist betekenis kiest, wij twee als je de tekst niet al te onnatuurlijk wilt maken. Een huis vliegt niet in het vuur. Soms is dat ook een kwestie van gevoel. Als hij het over box heeft, kun je best overal doos gebruiken: radiodoos om te verwarmen, de magnetron dus. Maar naar mijn idee is een grotere doos een kist, en dus gebruik ik dat ook wel. De woordenlijst achter in het boek is eerlijk gezegd de rechtstreekse vertaling van Munroes lijst van bijna negenhonderd woorden. Ik heb er meer gebruikt, maar we hebben de lijst niet meer tegen de tekst gecheckt. Het is natuurlijk geen wetenschappelijk artikel.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.