Radio 1 serveert lauwe pap, voor echt luistergenot moet je bij podcasts zijn

Hilversum heeft de luisterrevolutie gemist

Radioliefhebber Micha Wertheim kan Radio 1 niet meer verdragen. De luistercijfers domineren in plaats van de inhoud. De toekomst is aan podcasts.

Foto An-Sofie Kesteleyn

Eigenlijk vermijd ik de zender al jaren, maar zo nu en dan springt tijdens het starten van de auto Radio1 even aan. Zo viel ik onlangs in een geanimeerd gesprek tussen Rick Nieman en Bert van der Veer. Rick vertelde dat hij tegenwoordig vaak op zijn fiets door Amsterdam rijdt. Verder had hij plannen, 'maar dat duurt in tv-land nu eenmaal heel lang'. Bert herkende dat, want hij is ook van de tv en als eindredacteur van Eva Jinek had hij jaren 's ochtends vroeg door Amsterdam naar de studio gefietst. Voordeel van de vroege ochtend, vertelde Bert, was dat er dan weinig op tv is. 'Dat levert een hoog marktaandeel op.'

Het gesprek was de gebruikelijke combinatie van BN'ers, nietszeggendheid en de stilzwijgende afspraak dat het zelfs op de radio altijd over tv moet gaan.

Tekst gaat verder onder de podcast.

Vijf willekeurige minuten Radio1 en ik moest mij inhouden om niet frontaal op een tegenligger in te rijden. Begrijp mij goed, ik ben een groot radioliefhebber. Juist om die reden kan ik de zender niet meer verdragen. Sinds men in Hilversum de aandacht van meer inhoud naar meer luisteraars heeft verschoven, ben ik afgehaakt.

25 jaar geleden liep ik stage bij het VPRO-programma De Avonden. Sinds ik op mijn 13de een radio-walkman bij elkaar had gespaard, was ik een fervent luisteraar. Onderweg naar school leerde ik de wereld kennen via de lange buitenlandreportages. Vrijdags gepresenteerd door de even humeurige als goed geïnformeerde Harmke Pijpers. Op dinsdag luisterde ik naar de wispelturige, maar altijd geïnteresseerde Ischa Meijer en de lange schrijversinterviews van Wim Brands. Tijdens mijn krantenwijk had ik gezelschap van de anarchistische Wim T. Schippers, en in bed stemde ik af op Borát, de voorloper van Jiskefet.

Vonkpodcast

De eerste Vonkpodcast, gemaakt door Marten Minkema. Met daarin een reportage van Minkema over het oude radio maken met analoge banden, en een gesprek met Micha Wertheim over zijn liefde voor radiojournalistiek. Luister het hier.

Nu liep ik stage in de studio's waar de uitzendingen werden opgenomen en gemonteerd.

Er werkten radiotechnici met grote banden die letterlijk geknipt en geplakt werden. Mijn taak was te zorgen dat de uitzendband in een soort pizzadoos per koerier van Amsterdam naar Hilversum werd vervoerd.

Op een dag liep Marten Minkema, een jonge radiomaker de studio binnen. Als luisteraar was ik fan van zijn aanstekelijke verwondering en zijn intieme manier van vertellen, maar in de studio's zag ik hem nooit. Wat bleek: Minkema droeg een laptop bij zich waarop hij zijn programma monteerde en klaar maakte voor uitzending.

Onmiddellijk besefte ik dat er voor de radio gouden tijden zouden aanbreken. Goed, die computers waren nog wat duur, maar radio maken zou steeds goedkoper worden. Studiohuur, gespecialiseerde technici en dure koeriers zouden tot het verleden gaan behoren. Ik spaarde voor een laptop, leerde mezelf monteren en ging aan de slag.

Korte nieuwsitems

Het liep anders. Want in plaats van meer, kwam er steeds minder ruimte voor inhoudelijke radio. Tien jaar nadat Marten mij zijn laptop had laten zien, was van de uitgebreide radiocultuur waarmee ik was opgegroeid weinig over. De meeste zelfstandige radiomakers waren ontslagen of afgevloeid. Op Radio 1 was vrijwel alleen nog ruimte voor korte nieuwsitems.

De Avonden, het programma waar ik mijn stage had gelopen, hield nog even stand, maar werd al snel met een veel kleiner budget verstopt op radio 6. Een zender die je alleen nog via de kabel kon beluisteren.

Radioprogramma's waarin echt een verhaal wordt verteld zijn inmiddels op één hand te tellen. Zelfs reportages over kunstenaars die alleen nog tussen 1 en 2 uur 's nachts worden uitgezonden, mogen van de zendercoördinator niet langer dan tien minuten duren.

Ondertussen worden die paar programma's waarin iets meer diepgang wordt gezocht steeds vaker onderbroken door sportuitslagen die iedere geïnteresseerde fan al lang via sms, pushbericht of Twitter kan volgen, zonder iemand tot last te zijn.

Wij luisteraars krijgen elke dag een lauwe pap van inwisselbare nietszeggendheid voorgeschoteld. Presentatoren met een afwijkend accent hebben plaats moeten maken voor ongeïnteresseerde eenduidig klinkende presentatoren die al hun talent inzetten om te verhullen dat ze hun teksten en vragen oplezen van A4'tjes die door de redactie zijn voorgekookt.

Micha Wertheim: 'Een podcast vinden makkelijker dan het zoeken naar een zender op de radio.' Foto An-Sofie Kesteleyn

Gids

Welke podcasts moet u gaan luisteren? De Volkskrant stelde een gids samen.

Audiopakketjes

De redding voor mij als luisteraar kwam uit de Verenigde Staten. Daar leek wél te zijn gebeurd wat ik in Nederland had verwacht. Omdat radio maken goedkoper was geworden, kwamen er steeds meer en betere programma's van eigenzinnige makers die in hun eentje programma's maakten die ze via podcasts de wereld in stuurden. Podcasts zijn een soort audiopakketjes waarop iedereen een gratis abonnement kan nemen. Als abonnee krijg je ieder programma automatisch naar je smartphone, iPod of computer toegestuurd. Die programma's kun je waar en wanneer je maar wilt beluisteren. Je kan ze bovendien stopzetten en terugspoelen.

Het is even puzzelen, maar wie doorzet zal zien dat er een wereld van oneindig luistergenot opengaat. In wezen is een podcast vinden makkelijker dan het zoeken naar een zender op de radio.

Er zijn zo veel goede Engelstalige podcasts dat ik elke keer als ik in de auto stap naar een theater, een programma samenstel uit de reportages, verhalen, discussies en interviews die mij het meest aanspreken. Soms, als ik een mooi boek heb gelezen, of een interessante comedian heb gezien, zoek ik even of er toevallig ergens een lang interview met hem of haar op een podcast staat. Meestal heb ik binnen drie tellen het interview waarop ik hoopte. Ik luister ook tijdens de afwas, het koken en als ik door de stad wandel, en met mij steeds meer mensen.

Het leuke van podcasts is bovendien dat iedereen er een kan maken en online kan zetten. Getalenteerde makers, die op radio 1 nauwelijks aan bod komen, kunnen zo zonder tussenkomst van een zendercoördinator die de hele dag naar luistercijfers zit te staren, iets maken dat zo lang of zo kort is als ze zelf willen. Want als luisteraars hun eigen programma samenstellen, hoef je als maker nooit meer op de grote gemene deler te mikken.

Alleen aan Hilversum lijkt de podcastrevolutie vrijwel voorbij te zijn gegaan. Dat wil zeggen, er zijn wel een paar programma's van de publieke omroep die als podcast zijn terug te luisteren, maar aan alles is duidelijk dat niemand in Hilversum er iets van snapt en men er geen enkele energie in steekt.

Neem Radio Kunststof, een van de weinige fatsoenlijke interviewprogramma's die in Hilversum nog worden gemaakt. Er is een podcast van, maar die begint al jaren steevast met het radiojournaal dat aan de uitzending van het interview voorafging. Terwijl podcasts per definitie zijn gemaakt om later terug te luisteren. Je wilt een interview luisteren met P.F. Thomése, maar eerst moet je verplicht 5 minuten het nieuwsbulletin aanhoren. Krankzinnig en saai, maar voor de publieke omroep de normaalste zaak van de wereld.

Vervolgens wordt het interview telkens onderbroken door sportevenementen die al lang tot het verleden behoren op het moment dat je het programma terug luistert. 'Sorry Pieter, we onderbreken ons gesprek even voor een korfbalwedstrijd van drie weken geleden.' Het zou met de twintig jaar oude laptop van Marten Minkema 5 minuten kosten om het nieuws en de storende sportonderbrekingen eruit te knippen, en toch is er niemand in Hilversum die de moeite neemt.

Ik luister niet alleen graag en veel naar podcasts, ik maak er ook een: Echt Gebeurd. Dit doe ik samen met Paulien Cornelisse, Eva Maria Staal en Rosa van Toledo. Het zijn waargebeurde verhalen die worden verteld door mensen die het zelf hebben meegemaakt. Dat er behoefte aan is, weten we. Want we hebben meer dan driehonderdduizend downloads.

De verleiding is groot om te roepen dat het succes van onze podcast betekent dat alle radiomakers van Nederland ook podcasts moeten gaan maken. Zo simpel is het niet. Het is nog niet gelukt om geld te verdienen met onze podcast. Na zeven jaar er zelf geld op toe te leggen, hebben we sinds kort een kleine subsidie weten te krijgen. Maar substantiële subsidies voor podcasts bestaan nog niet.

Luistertips: bijzonders voor tijdens de kerstdagen

This American Life, Serial, the Moth, StartUp, Mystery Show, Radiolab en WTF zijn terecht de grote hits van dit moment. Maar wie met Kerst iets bijzonders wil horen zou eens moeten luisteren naar Planet Money, een podcast die de wereld bekijkt door de lens van geld; of het nu gaat over de begroting van IS, Chinese zzp’ers of coffeeshops in Maastricht.

Bij The New Yorker Fiction-podcast lezen beroemde schrijvers hun lievelingsverhaal van een collegaschrijver voor. Bijzonder zijn vooral de korte gesprekjes voor en na het voorlezen, waarin ze onder woorden proberen te brengen wat het verhaal zo uitzonderlijk maakt.

The Truth is erin geslaagd het radiohoorspel af te stoffen. In TheMemory Palace vertelt Nate DiMeo tweewekelijks over een vergeten voetnoot uit de wereldgeschiedenis. Voor grote geschiedenislessen 12 uur over WOI moet je bij militair historicus Dan Carlins Hardcore History zijn.Wie meer van essayistiek houdt, kan zich tegoed doen aan de meanderende beschouwingen van Benjamin Walkers Theory of Everything.Probeer je de feestdagen door te komen met liefdesverdriet, zoek dan steun bij de autobiografische serie ‘Love Hurts’ op de Strangers-podcast.

Wie liever naar iets Nederlands luistert, kan terecht bij de Echt Gebeurd-podcast of bij de onlangs door Chris Bajema gestarte podcast: Man met Microfoon.

De meeste podcasts zijn te vinden op iTunes. Handig zijn de speciale apps zoals Stitcher en Overcast en andere zogeheten podcatchers.

Het mag dan heel goedkoop zijn om een podcast te maken, het kost wel tijd. En in de Verenigde Staten is de afzetmarkt nu eenmaal vele malen groter dan in Nederland. Wie veel luisteraars heeft, kan een beroep doen op reclamemakers.

Nederland is simpelweg te klein om via sponsoring genoeg geld te verdienen. Maar als men zich in Den Haag en Hilversum zou verdiepen in de mogelijkheden van podcasts, zou daar verandering in kunnen komen.

Spannende verhalen

Want juist nu de publieke omroep worstelt met de vraag hoe hij een zo divers mogelijk publiek op een hoogwaardige manier kan bedienen, zouden podcasts de oplossing kunnen zijn.

Laten we als voorbeeld verpleegkundigen nemen. Een radioprogramma over verpleegkunde is veel te specifiek om uit te zenden op Radio 1. Door een half jaar lang eens per twee weken een podcast over spannende, gekke en belangrijke verhalen uit de verpleging te maken, kun je die groep bereiken zonder dat het heel veel geld kost of dat je steeds met bekende Nederlanders op de proppen moet komen om het onderwerp ook voor buitenstaanders interessant te maken. Na een half jaar stop je en staat de serie voorgoed online voor wie er nog niet aan toe is gekomen.

Op een zelfde manier zou je programma's kunnen maken voor leraren, middenstanders, sportvissers, lezers, tuiniers, pubers, juristen, amateurvoetballers en andere groepen waar nu nauwelijks radio, laat staan televisie voor wordt gemaakt.

Ook de financiële, buitenlandse en politieke correspondenten zouden met door de omroep gesteunde podcasts de kans krijgen om eens wat meer tijd te nemen voor een verhaal. Want wat hebben we eigenlijk aan een correspondent in Jeruzalem als we hem of haar nooit langer dan vier minuten aan het woord horen?

Het doel van de publieke omroep was ooit om de bevolking zo goed en veelzijdig mogelijk te informeren. Dat moest eerst via radio en tv. Daar luisteren en kijken steeds minder mensen naar. Maar in plaats van na te denken over nieuwe manieren om het publiek te informeren, is men gefixeerd op het in stand houden van een op achterhaalde techniek gefundeerde status quo.

Er wordt vaak verondersteld dat internet de samenleving verbrokkelt. Dat het mensen oppervlakkig en onverschillig zou maken. Maar podcasts kunnen de individuele mens juist voeden. En als er wat geld voor wordt uitgetrokken kan dat nog met diepgang ook.

Radio 1 zou idealiter dienen als een verzamelpunt waar het beste van al die podcasts uitgezonden kan worden. Zodat luisteraars die even niet weten waar ze naar willen luisteren op het idee gebracht worden hun horizon wat uit te breiden. En natuurlijk is er dan ook plek voor een paar programma's die aansluiten bij de actualiteit.

We staan niet aan de vooravond van een radiorevolutie, de revolutie heeft al plaatsgevonden. Alleen in Hilversum wil men maar niet wakker worden.

Micha Wertheim is cabaretier, kinderboekenschrijver, radiomaker en columnist voor Vrij Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.