'Racisme zit in ons allemaal'

Een relatie, een bekering, een dochter en een theatershow. Voor rapper Fresku ( 29 ) veranderde er veel. Wat is gebleven, is zijn opmerkelijke engagement.

Beeld Dana Lixenberg

In februari maakte Roy Reymound een reis naar Marokko, met Khalid, een goede vriend die er het graf van zijn vader zou bezoeken. Ze reden de bergen in, bergen zoals Reymound die nooit eerder zag. Veel van de wereld heeft hij niet gezien, zegt hij. Hij kent Eindhoven. Hij kent Curaçao, waar hij van zijn 7de tot zijn 14de woonde. Hij kent inmiddels elk poppodium van Nederland. En zijn verloofde nam hem een paar jaar geleden mee naar Barcelona, omdat hij 'helemaal vastliep' tijdens het maken van zijn tweede plaat. Maar dat was het wel.

Ze reden de bergen in. 'Ik heb hoogtevrees, de eerste twintig minuten wilde ik de auto uit. Pas na anderhalf uur waren we aan de top. Beneden zag ik piepkleine autootjes, zo hoog waren we, de wegen waren dunne strepen. Toen we alle bergen voorbij waren, waren daar, uit het niets, palmbomen. Een woud! Ik ging stuk. Het landschap in Marokko is zo groots, God voelde dichtbij. Ik lag in het zand van de woestijn en zag sterren vallen of het niks was. Ik wil méér zien. Meer van Marokko, maar ook meer van de wereld, om er meer van te begrijpen.'

Roy Reymound (29), beter bekend als de rapper en (sinds kort ook) theatermaker Fresku, leeft duidelijk op als hij over Marokko vertelt. We zijn in het Piet Hein Eek-café in Eindhoven, waar rond lunchtijd keurig gekapte dames Flammkuchen eten op stoelen van sloophout. Hij woont ertegenover, in de aangrenzende keurige nieuwbouwwijk. Reymound draagt een Star Wars-shirt en joggingbroek en bestelt een cappuccino, waarna hij vertelt dat hij dat eigenlijk niet zou moeten doen. Melkproducten verergeren zijn toch al opspelend maagzuur. 'Ik zou gezond moeten eten, maar dat lukt me gewoon niet. Ik vind quinoa wel lekker, afhankelijk van hoeveel saus en vlees erbij zit. Maar ja, met veel saus en vlees is het niet meer zo gezond, hè?'

Moe

Hoe het gaat? Nou, hij is moe. En dus niet op z'n best, vandaag - zegt hij, wel een keer of drie, zich excuserend. 'Ik ben heel moe, en ik ben heel nerveus, voor alles.'

Zijn vorig jaar verschenen derde album Nooit meer terug gaat over zijn voortdurende worsteling met zichzelf. De teksten zijn persoonlijk, ontroerend en kwetsbaar, ze gaan over zijn angsten, twijfels en onvermogens, maar ook over de liefde die hij voelt voor zijn dochter Alisha van 6, uit een eerdere relatie, en zijn verloofde Lieke de Boer, die ook zijn manager is. Ook gaat het, in Kreeft, over kreeft eten, over de weg van kip met rijst naar het vispaleis, een weg die liep via de riemenfabriek, waar hij aan de lopende band stond, naar platenlabel TopNotch. Hij is nu een boegbeeld van de Nederlandse hiphop, de 'belangrijkste rapper', vond weekblad Vrij Nederland.

Deze herfst gaat hij de theaters in, met Welkom bij de Fresku Show. Ter voorbereiding speelt hij een zomer lang op de Parade, met een mengsel van stand-upcomedy, zijn levensverhaal, rapteksten en typetjes die zijn fans al kenden van YouTube: de Brabantse PVV-stemmer Willy Keurig (snor, halveliter Bavaria) en de stereotiepe Antilliaan Gino Pietermaai (gouden tand, zonnebril).

Roy Michael Reymound

(FRESKU)

1986 26 oktober geboren in Eindhoven

2008 Maakt track Brief aan Kees, gericht aan platenbaas Kees de Koning van TopNotch

2009 Tekent platencontract bij TopNotch

2010 Debuutalbum Fresku

2012 Tweede album Maskerade

2012 Door State Awards uitgeroepen tot beste hiphopartiest van Nederland

2015 Derde album Nooit meer terug

2016 Theaterprogramma Welkom bij de Fresku Show

Oud publiek

Vier voorstellingen op een avond speelde hij op de Parade in Rotterdam. Een kwelling, zo zou je het wel kunnen noemen. 'Ik zag ooit een stukje van Louis C.K., waarin hij vertelt over stand-upcomedy, dat het marteling is, pijn, dat je jezelf voortdurend weer moet oprapen. Ik kan dat nu wel beamen.'

Het ging voor 80 procent goed, zegt hij. 'Of nee, voor 70 procent, en voor 30 procent ging het verschrikkelijk, echt ver-schrik-ke-lijk slecht. Ik ben erachter gekomen dat een heleboel mensen geen idee hebben wie Fresku is. Ik stond in die tent, en als ik zei dat ik rapper was, zag ik - of ik heb het me ingebeeld - de teleurstelling op hun gezichten: o, shit. Ik ben nogal gevoelig voor het oordeel van anderen. Ook bij mijn hiphopshows zie ik altijd wie het niet leuk vindt, ook al is het er maar één, helemaal achterin - ik zie hem.'

Hij zag zijn publiek in de loop der jaren veranderen, zegt Fresku. Hoe succesvoller hij werd, hoe witter het publiek. 'En nu sta ik in de theaters en zijn ze ineens ook echt óúd. Weet je wel?'

Is het niet jammer als je straks alleen voor zalen vol oude witte mensen staat te spelen?

'Oude mensen zijn het koppigste publiek. Die willen niks meer leren, ze weten alles al. Dat is moeilijk, hoor. Laatst was ik een maat van mij aan het verhuizen, een Marokkaanse jongen. We zetten zijn spullen in de lift, staan daar met dozen in onze handen, zweten, alles. Komt er een oude blanke man langs. Wij: 'Dag meneer.' Hij kijkt ons chagrijnig aan. Wij: 'Gaat u maar, wij wachten wel.' Hij zegt: 'Dat dacht ik wel, ja!' Er zijn veel asociale oude mensen. En je kunt ze er niet meer op wijzen, het is een verloren zaak. Ik doe er nu lacherig over, maar ik zit er wel mee. Na dit eerste weekend Parade heb ik vreselijk geslapen. Het zijn die blikken, die zuchten, ik zie en hoor ze dagen later nog. Iedereen zegt dat ik het moet relativeren, maar het voelt zo slecht als iemand boos naar me kijkt.'

Beeld Dana Lixenberg

Aan de ene kant wil je dat ze je leuk en grappig vinden, aan de andere kant wil je het publiek confronteren, door ze bijvoorbeeld 'hallo neger' tegen je te laten zeggen.

'Hier heb ik gesprekken over met Theo Maassen. Hij zegt: 'Je moet helemaal niet nadenken over of er wel of geen racisten in het publiek zitten, jij bent jouw verhaal aan het overbrengen. Laat het gaan.''

En dat vind je moeilijk.

'Ontzettend moeilijk. In mijn eerste try-outs begon ik gewoon te vertellen wat ik in Nederland meegemaakt heb, wat ik naar mijn hoofd heb gekregen omdat ik donker ben. Dat werd te naar. Dus toen heb ik besloten er een leuk blokje van te maken, waarin ik een cursus vriendelijk racisme geef. Maar wat blijkt: ook dat is niet leuk en gezellig, want mensen vinden racisme gewoon geen leuk thema. Ik wil dat twee groepen tot elkaar komen. Maar dan ook echt. Dat betekent: als jij op jouw eiland blijft zitten, ga ik niet naar dat eiland toe om te laten zien hoe oké ik ben. Neem Typhoon, neem Ali B: iedere rapper die de massa weet te bereiken, wordt in de ogen van die massa gezien als uitzondering. In Brabant wordt het vaak genoeg tegen me gezegd: 'Ik heb niks met jouw volk, maar jij bent 'n goeie.' Ik wil die uitzondering niet zijn, ik wil écht een brug bouwen, en dat betekent dat we moeten botsen.'

Is Nederland racistischer geworden?

'Dat vind ik een moeilijk ding. Ik denk het wel. Niet alleen Nederland trouwens, ook die hele Brexit staat symbool voor de heropkomst van nationalisme. Ik noem bijna nooit iemand racist, maar racistisch gedrag benoem ik meteen. Het is iets menselijks, het komt voort uit een misplaatst superioriteitsgevoel, uit het denken dat jouw werkelijkheid de enige werkelijkheid is. Het zit in ons allemaal. Als we dat niet erkennen, zijn we nergens.'

Zijn moeder is een blonde Brabantse, zijn vader komt van Curaçao. 16 was ze toen ze haar eerste kind kreeg, een dochter. Daarna volgden Roy en zijn broertje. Er was altijd ruzie thuis, zijn ouders gingen uit elkaar. Vader ging terug naar Curaçao. Dat was een eiland, en dat was alles wat Roy ervan wist.

Dat veranderde toen zijn vader hem en zijn zus na een hoog opgelopen ruzie kwam halen; ze moesten mee naar dat eiland, of ze wilden of niet. Zijn moeder kon het alleen zorgen voor drie kinderen niet aan. Op Curaçao was alles anders. Als Roy iets verkeerds deed, werd hij tegen de muur gezet en geslagen, met de vlakke hand, of met de riem als hij pech had. Hij heeft wrok gekoesterd, jegens allebei zijn ouders, maar dat is voorbij. 'Ik heb geaccepteerd waarin we verschillen. Mijn vader heeft gezien hoe ik Alisha opvoed. Hij zei tegen me: 'Spare the rod, spoil the child', een uit de Bijbel afgeleide spreuk: als je je kind niet slaat, verwen je hem of haar. Ik zei tegen hem: 'Ik weet hoe het is om klappen te krijgen en ik zou dat nooit bij mijn kind doen, laat staan dat ik jou dat bij haar laat doen.' Toen was hij stil.'

Begrijp je waar het slaan bij hem vandaan kwam?

'Het is geworteld in de Antilliaanse cultuur, het heeft zijn oorsprong in het slavernijverleden. Als het kind iets fout doet, zeg je: 'Ik sla hem wel.' Dat is beter dan wanneer de meester het zou doen, want die slaat zonder empathie en liefde. Slaan is een onderdeel van vader- en moederliefde geworden, een manier voor ouders om hun angsten te kanaliseren. Ik kwam op Curaçao een keer bijna onder een auto terecht. Mijn oma sloeg me kapot om me duidelijk te maken dat ik nooit meer zo onvoorzichtig mocht zijn. Haar angst moest er bij mij in worden geslagen.'

Tot je 7de was je 'een Nederlands jongetje', zei je. Je kwam in een compleet andere wereld terecht.

'Ik wist niet wat me overkwam. Het was traumatiserend. Inmiddels denk ik: als ik op Curaçao was geboren, had ik bij mijn kinderen waarschijnlijk hetzelfde gedaan als mijn vader en oma bij mij. Op Curaçao moet nog veel veranderen. Veel Antillianen willen niet buiten werken op het land, omdat het ze doet denken aan een zwarte periode. Dat werk wordt door Portugezen gedaan, en die hebben er supermarktketens mee opgebouwd. Het slaan van kinderen, ook een erfenis van het slavernijverleden, wordt dan weer wél overgenomen. En het besef is er niet, de meeste Antillianen hebben geen idee waar hun opvoedmodel vandaan komt. Het is nog steeds zo dat in Antilliaanse, Surinaamse en ook in Afro-Amerikaanse gezinnen de vader gemiddeld een kleine rol in de opvoeding speelt. Ook dat heeft direct met de slavernij te maken - in die tijd was de vader een fokpaard, meer niet. Vanuit de slavernij zijn ook mooie dingen ontstaan: het feit dat wij een eigen keuken hebben, de muziek, de creativiteit. Maar sociologisch worstelen we nog met de erfenis.'

Hoe valt deze boodschap in de Antilliaanse gemeenschap?

'De mensen die het erkennen zijn de mensen die het al weten; daarom voelt het een beetje als preaching to the choir. Hetzelfde geldt wanneer ik het over racisme heb: de mensen die zeggen dat ik gelijk heb, zijn meestal de mensen die dat al vonden.'

Toen Reymound weer in Eindhoven ging wonen, was het 2001. Zijn bijziendheid, waar hij al zijn hele jeugd last van bleek te hebben, werd eindelijk opgemerkt. 'Ik zag de wereld wazig en het schoolbord kon ik niet lezen, dus ik tekende in mijn schriftje en schreef verhaaltjes. Omdat ik niet goed kon zien hoe mensen op me reageerden, bleef ik een beetje van ze weg. Qua scholing had ik een enorme achterstand. Ik werd als niet zo snugger gezien, maar ik bleek gewoon een bril nodig te hebben.'

Ook was Reymound terug in Nederland ineens een Antilliaan. 'Ik liep vaak langs het Beursgebouw, waar gabberfeesten werden gehouden. Vooral na de moord op Theo van Gogh in 2004 verhardde de sfeer. Ik werd nageroepen. Ik zag neonazi's op straat. Ik ben acht of negen keer aangehouden en gefouilleerd op straat. Weet je wat belachelijk is? Dat de huizenprijzen dalen zodra er meer allochtonen in een wijk komen wonen. Mijn huidskleur maakt huizen minder waard. Voor alles is vast een uitleg, maar we moeten het wel als racisme durven benoemen.'

Beeld Dana Lixenberg

Heeft het lang geduurd voor je je vrij voelde om alles in je teksten te zeggen?

'Ik voel me nog steeds niet vrij. Ik ben nog steeds bang met alles wat ik doe.'

Je teksten gaan over je eigen onzekerheden, twijfels.

'Ja, soms wel, maar als ik die schrijf, ben ik alleen, en in de studio ben ik met mijn beste vrienden. Dat maakt het makkelijker. Als ik minder in mijn hoofd zit en meer in mijn lichaam, gaat alles beter.'

Wat doe je om te ontspannen?

'Niets. Want het lukt niet. De laatste tijd niet, in ieder geval. Als ik in bed lig te draaien, zet Lieke soms zweefmuziek op en gaat ze heel rustig tegen me praten. Stel je voor, zegt ze dan, dat je op een plek bent waar je heel graag wilt zijn, wie is er dan bij je, of ben je alleen? Zo ga ik vanzelf aan andere dingen denken, en uiteindelijk verdwijnt haar stem en slaap ik. Ik moet ook eerlijk zeggen: ik zou dit niet kunnen zonder Lieke, hoor. Ik zou niet weten wat ik zou moeten doen als ik mijn angsten niet met haar kon delen.'

Jullie krijgen in oktober een dochter. Ze gaat Nubia heten, zei Lieke.

'Mooi hè?'

In het tv-programma 24 uur met zei je tegen interviewer Theo Maassen dat het ingewikkeld was. Je bekeerde je op je 21ste tot de islam. Zij is geen moslim.

'Dat interview (uitgezonden in januari 2016, red.) was het keerpunt. Ik werd op een voor mij pijnlijke manier geconfronteerd met mijn eigen stelligheid en hokjesdenken. Ik ben met een vrouw die geen moslim is, maar ze is wél de ware. Ik had moeite die dingen met elkaar te rijmen. Maar het rijmde al, dat liet hij me inzien. Toen ik dat besefte, heb ik er gelijk iets aan gedaan.'

Je zei tegen haar: stop maar met de pil?

'Ik heb besloten: we gaan voor die kleine. En ze is meteen zwanger geworden.'

Heb je Theo Maassen toen een bloemetje gestuurd?

'Nee man. Ik ben dankbaar voor die 24 uur, begrijp me niet verkeerd. Theo is een goede vriend, een vriend met wie je ruzie kan maken en tot hogere dingen kan komen. Tegelijkertijd vond ik die uitzending naar om te zien. Ik vond mezelf niet leuk. Ik had geen goede dag, ik had een afstandelijke dag. Nu ben ik ook afstandelijk. Dat heeft overigens niks met jou te maken, maar met dat ik moe ben en stink.'

Ik vind je niet stinken.

'Nee, je merkt het niet, omdat ik afstandelijk ben.'

Theo Maassen zei: 'Het zijn zelf opgeworpen obstakels.' Waarom bekeer je je tot de islam als je je daarna alleen maar schuldig voelt omdat je een slechte moslim zou zijn?

'Ik heb óók twijfels over het feit of ik een goede moslim ben. Hij zegt: als je je niet aan de voorschriften kan houden, stop er dan mee. Maar voor mij gaat dat niet, want ik geloof erin. De oplossing ligt in beter praktiseren, dus daar doe ik mijn best voor. Ik ben meer gaan bidden. Me meer gaan verdiepen.'

Drink je alcohol?

'Niet meer. Er zijn dagen waarop ik dat zeker mis. Als ik met vrienden ben, en hun niveau van lol bereikt een piek en ik kan er niet bij komen omdat ik niet beschonken ben, mis ik het. Voor mij is dat jihad, mijn heilige oorlog: het onderdrukken van mijn dierlijke impulsen. Het woord 'onderdrukking' schrikt ons af, maar dat hoeft niet. Het kan iets moois zijn, net als schaamte.'

Wanneer is schaamte positief?

'Stel, ik heb jou iets aangedaan. Stel, je kunt het mij niet vergeven. Tot ik jou laat voelen dat ik me schaam en spijt heb. Schaamte kan twee mensen dichter tot elkaar brengen, tot vergiffenis leiden. Als ik niet vast, schaam ik me. Als ik niet bid, schaam ik me. Het is beter om niet te bidden en me daarvoor te schamen, dan om niet te bidden en daar niks bij te voelen. Voor Theo zijn de kaders van de islam denkbeeldige kaders, voor mij niet. Hij is even dogmatisch atheïst als sommige gelovigen dogmatisch gelovig kunnen zijn. Zijn houvast is dat er geen houvast is. Mijn houvast is mijn geloof.'

Heb je ooit gewild dat Lieke zich zou bekeren?

'Het ding is niet dat ik wil dat Lieke zich bekeert. Ik zou het leuk vinden als Lieke zich bekeert, omdat ik denk dat het goed voor haar zou zijn. Maar ik ben er niet mee bezig om haar te overtuigen, mijn eigen reis als moslim is al lastig genoeg. Los daarvan: natuurlijk zou ik het willen. Maar ik zou ook willen dat jij je bekeert. Ik zou willen dat iedereen zich bekeert.'

En je dochter?

'Als ze me vraagt wie God is, dan zeg ik: God is voor veel mensen anders, maar voor pappa is God één. Langzaam zal ze de kaders leren, en dan zien we wel. Een kind is niet je eigendom, een kind zal uiteindelijk een onafhankelijk bestaan moeten gaan leiden. De beste manier om dat te bereiken is door je eigen denkbeelden niet al te veel op te dringen.'

Fresku bestelt nog een cappuccino. Dan: 'Als ik me afvraag of ik iets van wat ik heb meegemaakt, zou willen ruilen, dan is het antwoord: nee, natuurlijk niet. Ik zou alles precies zo willen houden als het gegaan is, ook de pijn, het verdriet, mijn vader, mijn moeder, alles staat op zijn plek - en in dat gegeven, daar zit God. Alles heeft geleid naar waar ik nu ben, naar een totaalplaatje vol imperfecties, dat juist daardoor misschien nog wel mooier is. Lieke is dan misschien geen moslim, maar onze band is uniek. Ik ben dan misschien niet meer bij de moeder van mijn dochter, maar de band tussen haar en mij is nu beter dan die ooit was, juist omdat we uit elkaar zijn gegaan.'

Dit jaar wordt hij 30, en voor de tweede keer vader van een dochter, maar van vrouwen begrijpt hij nog altijd niks. 'Ik weet wat vrouwen met mij doen: ze zorgen dat ik een rustiger mens ben. Als ik opsta in een huis met alleen mannen, ga ik op de bank hangen en zappen. Als er vrouwen in huis zijn, neem ik een kopje koffie en ben ik alert en positief. Dat heeft met vrouwelijke energie te maken. Maar hoe ze denken, wat ze vinden, heb ik nooit begrepen.'

Hoe heb je Lieke dan versierd?

'Ik had een kantoor nodig, zij werkte voor een woningcorporatie. Ik zag een stoere chick onder de tatoeages. Ze wist veel van hiphop. Ik bleef haar appen, stuurde haar foto's van mijn nieuwe kantoor. Ik zei niet dat ik haar leuk vond. Maar op een gegeven moment, eh, heb ik dat wel gezegd. Daarna heb ik een verhaal gehouden, over dat ik niet zomaar wat wilde klooien of zo, maar dat ik haar écht leuk vond, dat ik serieuze plannen had. Heel awkward. Maar ze was wel down.'

Denkt even na, zo te zien mijmerend. 'Lieke, ja, wow. We waren een keer in de Starbucks en ik kwam een guy tegen met een Star Wars-jas, met een Stormtrooper op de achterkant. Ik ben Star Wars-fan en weet dat die jas zeshonderdnogwat kost. O man, die wil ik al jaren, zei ik tegen hem. Daarna bestelt Lieke iets te drinken en raakt zij met die guy in gesprek, waarop ik vreselijk jaloers word, want ik ben een jaloerse guy. Later komen we aan bij een show in de Effenaar. Staat die guy daar weer, met een cadeau, namelijk die jas. Dat had Lieke geregeld. Ik kan geen fout woord over haar zeggen.

'Over mijn ex ben ik giftig geweest, ook naar buiten toe, in teksten. Het doet pijn om die oude Fresku tegen die oude Chantal tekeer te horen gaan. Tegenwoordig gaat ze met ons mee op vakantie. Daar was liefde, en daar ís nog liefde - als Chantal naar Alisha kijkt, ziet ze mij, en als ik naar Alisha kijk, zie ik Chantal. De liefde heeft alleen een andere vorm gekregen.'

In Marokko, in februari, bezocht Reymound een afgelegen gehucht in een vallei. 'De mensen die daar wonen hebben niks, maar toch hebben ze meer dan wij. Hoe groter en complexer ons leven wordt, hoe fragieler. Ik wil naar de kern, snap je? Dat is het doel. Ik ben pas blij als die oude man, die eerst zo boos keek, lacht - omdat ik hem aan het denken heb gezet.'

Mompelt: 'Dan ben ik blij. Totdat ik de volgende hoor zuchten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden