Boekrecensie Club Mars (****)

Rachel Kushners roman over het Amerikaanse gevangenissysteem is van een fascinerende troosteloosheid

Club Mars zit vol schrijnende levensverhalen, maar blijft vlijmscherp en humoristisch. 

Vóór haar gevangenschap werkte Romy Hall als lapdanseres in Club Mars. Niet de beste stripclub in San Francisco, ook geen middelmatige: ‘echt de slechtste en beruchtste, de smerigste tietentent die er bestaat’. Het was extreem, ‘en in die zin grappig en bijzonder’, voegt ze ook nog toe, alsof ze het over bungeejumpen heeft. Die vergelijking gaat op voor Romy’s hele levensstijl: aan de onderkant van de samenleving, maar in ultieme vrijheid. Tot ze wordt veroordeeld voor moord, de straf is twee keer levenslang. Ze wordt naar Stanville gestuurd, in de roman de allerergste vrouwengevangenis van de Verenigde Staten, en zal daar vermoedelijk nooit meer uitkomen. Duizenden vrouwen zitten hier voor zware misdaden opgesloten, en al die vrouwen bevechten elkaar.

Voor haar nieuwe roman Club Mars (originele titel The Mars Room) heeft de Amerikaanse Rachel Kushner zich grondig verdiept in het penitentiaire systeem. De auteur van het energieke De vlammenwerpers (2015), waarin de kunstwereld van New York in de jaren zeventig en het militant-linkse politieke milieu van Italië het decor waren, presenteert nu een schijnbaar eindeloze hoeveelheid verhalen en details uit de wereld van verslaafde hoeren, criminelen en hun bewakers. Op een of andere manier krijg je er geen genoeg van om dat allemaal te lezen, allereerst omdat het zo laconiek en humoristisch wordt geserveerd: ‘Als je had gedoucht, had je in Club Mars al een streepje voor. Als er geen spelfouten in je tatoeages zaten, dan was je hot. Als je niet vijf of zes maanden zwanger was, dan was je de topmeid van de avond.’ (‘It-girl’, staat er in het origineel voor ‘topmeid’, wat een beetje oubollig klinkt.)

Zelfs in de grootste troosteloosheid van de gevangenis, de isoleer- en dodencellen, vindt Kushner fascinerende microgeschiedenissen. Romy en haar celgenoot Sammy kunnen in de isoleercel via het luchtrooster praten met de onderbuurvrouw in de dodencel, de legendarische Betty LaFrance, die haar levensverhaal uit de doeken doet. Zij stuurt hun via de afvoerpijp van de wc spullen, zoals afschuwelijke zelfgestookte drank en een foto van zichzelf, waarop ze naakt onder een gigantische berg bankbiljetten ligt.

Maar Club Mars is even vaak schrijnend, soms zelfs hartverscheurend. Op de dag van aankomst in Stanville bevalt het tienermeisje Button van een baby, en niemand mag haar helpen. De bewakers behandelen haar als oud vuil. Het excuus bij dergelijke onmenselijke behandelingen is steeds: jij hebt ervoor gekozen een misdaad te begaan, had je maar voor je kind moeten kiezen.

Uit alles blijkt hoe overdadig en verstikkend het systeem van regels en formaliteiten is in de Amerikaanse gevangenis, en hoe die regels ervoor zorgen dat de gevangenen hun menselijkheid verliezen. Het verhaal wordt soms onderbroken door een opsomming van de absurde regels die er in de bezoekersruimte op bordjes hangen, of in de rechtszaal: ‘Geen high fives.’ ‘Huilen dient tot een minimum beperkt te worden.’

Het is Kushner er duidelijk om te doen de onrechtvaardigheid en hypocrisie van het penitentiaire systeem aan te kaarten. Door te laten zien hoe de meeste gevangenen al bij hun geboorte verloren en kansarm waren, omdat ze in een wereld van misbruik en geweld opgroeiden. Dat de roman zich in het tijdperk-Bush afspeelt, is ook tekenend. ‘Er waren grootschalige daden van geweld: de dood van tienduizenden Irakese burgers in één jaar door een misleidende oorlog van leugens en gekluns, een oorlog die misschien wel nooit zou ophouden, maar volgens de openbare aanklager waren de echte monsters tieners zoals Button Sanchez.’

Hier wordt de kritiek erg expliciet, en er zijn naarmate het slot nadert meer momenten waar Kushner met haar verontwaardiging de vertelling in de weg zit. Ze vertelt echter zo overtuigend, zo aangrijpend en duizelingwekkend, dat dat soort uitspraken helemaal niet nodig is om je van het onrecht te doordringen. Club Mars is een haarscherp portret van Amerika.

Rachel Kushner – Club Mars. Vertaald uit het Engels door Lidwien Biekmann en Maaike Bijnsdorp, Atlas Contact, 368 pagina’s. 4 sterren

Rachel Kushner Foto Getty Images