Publiceren over ziekmakende virussen? Alleen met een exportvergunning

Wetenschappers die onderzoek doen naar ziekmakende virussen en bacteriën moeten voortaan een exportvergunning aanvragen als ze dat in een internationaal blad willen publiceren. Dat blijkt uit de uitspraak van de Haarlemse rechtbank in een zaak rond een veelbesproken studie over een dodelijke variant van de vogelgriep.

Zwitserse onderzoekers in hun labBeeld ANP

De uitspraak kan grote internationale gevolgen hebben voor virologen en microbiologen in Europa die gevaarlijke ziekteverwekkers als ebola en knokkelkoorts onderzoeken. De rechtbank beroept zich op een Europese verordening tegen bioterreur. Voor het eerst wordt nu duidelijk dat met dat reglement ook de verspreiding van wetenschappelijke kennis kan worden ingeperkt.

De rechtszaak was aangespannen door het Rotterdamse Erasmus MC, werkgever van hoogleraar virologie Ron Fouchier. Die slaagde er twee jaar geleden in om in het laboratorium het vogelgriepvirus H5N1 zo om te vormen dat het via de lucht overdraagbaar is. Als dat in de natuur gebeurt, kan een levensgevaarlijke epidemie ontstaan. Het ministerie van Economische Zaken verbood hem aanvankelijk de resultaten te publiceren in het blad Science omdat het kennis betrof die door terroristen kan worden misbruikt. Na lang internationaal getouwtrek kreeg Fouchier alsnog een ontheffing. Het Erasmus MC wilde daarna een principiële uitspraak over de vraag of dat verbod juridisch juist was: fundamenteel wetenschappelijk onderzoek is immers uitgesloten van de verordening.

Dodelijk recept
Het Erasmus MC zegt dat alle kennis die Fouchier gebruikte eerder is gepubliceerd. Hij was de eerste die alles combineerde. Virologen zijn ervan overtuigd dat de publicatie geen dodelijk recept biedt maar dat er juist een pandemie mee kan worden voorkomen. De rechtbank meent echter dat het onderzoek niet fundamenteel was, maar praktisch, en informatie bevat voor de productie van het virus als wapen.

Fouchier spreekt in een reactie van 'een verbijsterende conclusie'. Logisch dat een gevaarlijk virus of een handboek voor het maken van een reactor niet mag worden verspreid, zegt hij, maar met deze uitspraak tornt de overheid aan de academische vrijheid. 'Wetenschappers worden afhankelijk van een douaneambtenaar die een stempel moet zetten.' Hij voorspelt problemen voor collega's in heel Europa die honderden keren per jaar onderzoek publiceren naar gevaarlijke virussen. 'Die zijn blijkbaar allemaal in overtreding. Het kan niet zo zijn dat ik voor een groen stoplicht moet wachten terwijl de rest mag doorrijden.'

De rechters erkennen dat de vergunningsplicht de toegankelijkheid van wetenschappelijk onderzoek belemmert, maar het is volgens hen belangrijker om de verspreiding van biologische wapens tegen te gaan. Het is niet aan wetenschappers om te beoordelen of hun onderzoek een gevaar oplevert, aldus de rechtbank: dan komen de veiligheidsbelangen van de internationale gemeenschap in de handen van publicerende onderzoekers.

Exterieur van het Erasmus MC in RotterdamBeeld ANP
 
Wetenschappers worden afhankelijk van een douaneambtenaar die een stempel moet zetten
Hoogleraar virologie Ron Fouchier
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden