Pruikenkop op het hakblok

In de serie Bekroond Europa verschijnen tien boeken die werden bekroond met een grote literaire prijs. Aflevering 6: Per Olov Enquists Het bezoek van de lijfarts (Augustpris 1999)....

Bijna iedereen deed het vroeger, als kind. Kijken, met één oogdichtgeknepen, naar de autootjes die staan opgesteld op een streep in hetvloerkleed, de snelweg. Naar ridders in slagorde voor de verovering van eenburcht. Zelfs de doods lachende modellen uit de Wehkamp-catalogus kunnendienst doen.

Je kijkt ernaar, langdurig, de geluiden om je heen verstommen, enopeens beginnen ze te bewegen, de levenloze voorwerpen. Dan crashen tweeauto's met volle kracht op elkaar. Ridderbloed kleurt de slotgracht rood.In de Weh-kamp-familie ontspint zich een liefdesdrama van allure.

Zo ongeveer kijkt de Zweedse schrijver Per Olov Enquist (1934) naarepisoden uit de geschiedenis. Die en die dingen zijn gebeurd, zeker. Zezijn opgetekend in rechterlijke verslagen, in koninklijke missives enwetsbesluiten, in dagboeken en brieven. Generaties historici hebben zichgebogen over die documenten. De schrijver leest hun werk, en wellicht ziethij de documenten in een museum. Daar lijkt hij langdurig naar, één oogdichtgeknepen. En dan beginnen ze te praten, die heel erg dode mensen. Zekonkelen en beminnen, ze tarten de wet, moorden en worden vermoord.

Een impulsief genomen besluit, één moment van gekrenkte trots - zegaven de geschiedenis een andere wending. De schrijver laat het depruikenkoppen nog een keer zeggen: de belediging die een brave borst toteen machtswellusteling maakte, de woorden die een hoofd op een hakblokdeden belanden. Voor zijn reconstructie gebruikt hij de logica, de koeleopeenvolging van feiten. Maar vooral zijn verbeeldingskracht. Zó moet hetgebeurd zijn. Zo wil hij dat het gebeurd is.

Weinig schrijvers hebben dat vermogen om het verleden op te roepen alseen levend heden. Enquist is er een meester in. Hij opereert op het randjevan geloofwaardigheid. In zijn romans verwijst hij naar boeken endocumenten, maar nooit duidelijk, we weten niet of hij ze werkelijk inhanden heeft gehad. Dat irriteert soms, maar na enkele hoofdstukken wintde verbeelding: wie daarin meegaat, geeft zich gewonnen.

Het bezoek aan de lijfarts, de roman waarmee Enquist in 1999 in éénklap wereldberoemd werd en die talloze prijzen kreeg, is een schitterendspecimen van zijn methode. Het verhaal is Gefundenes Fressen: in 1766wordt een labiele, 17-jarige jongen gekroond tot koning van Denemarken,Christian VII. Hij krijgt een 15-jarige bruid, Caroline Mathilde, de zusvan de Engelse koning. De jongen is doodsbenauwd voor de hem 'van Godgegeven' taak. Hij wordt allengs verwarder; 'geestesziek' luidt dediagnose.

Men besluit een lijfarts aan te stellen, de Duitser Johann FriedrichStruensee, een liefdevolle dokter en een belezen man van de Verlichting.Deze vult bijna vanzelf in het vacuüm van de macht. Hij verwerfttekeningsbevoegdheid en vaardigt 632 decreten uit. Hij stelt vrijheid vanmeningsuiting in, verbetert de gezondheidszorg. In twee jaar tijd ontketenthij een 'Deense revolutie', een voorbode van Franse Revolutie.

Maar de jonge koningin wordt zijn Waterloo. Zij krijgen een zinderendeliefdesverhouding; na een jaar wordt hun kind geboren. En dan brengenreactionaire krachten Struensee ten val; zijn hoofd eindigt op het hakblok.Denemarken zinkt terug in de duisternis van voor zijn 'bezoek'.

Is het zo gebeurd? Waren het deze impulsen in het bloed die degeschiedenis bepaalden? Wie deze meesterlijke roman heeft gelezen, wil hetgraag aannemen.

Aleid Truijens

Per Olov Enquist: Het bezoek van de lijfartsVertaald uit het Zweedsdoor Cora PoletMeulenhoff/de Volkskrant; 368 pagina's; 11,- ( 8,-met kortingsbon uit de Volkskrant)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden