beeldvormers rivier Padma

Proticks melancholische foto’s van verdwijnende rivierdorpen ontberen apocalyptische beeldtaal

De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. Deze week: een almachtige rivier.

En al spoelt het land onder hem weg, je hoopt zó dat dit schooljongetje een toekomst heeft. Beeld Sarker Protick, Of River and Lost Lands

Eerst is er het onheilspellende geluid van gras dat met de wortels uit de grond wordt getrokken. Dan, na een minuut of vijf, klinkt er geraas en splijt de aarde over soms wel een lengte van een kilometer. Er verdwijnt een stuk landbouwgrond, soms met een huis erop, soms zelfs een heel dorp, in het water van de machtige heilige rivier de Padma, die door het lage land van Bangladesh kronkelt.

Het imposante fenomeen is zo oud als de rivier en de jaarlijkse moessons zelf. Maar door de klimaatverandering zwellen de waterstromen steeds meer aan, een proces dat wordt versterkt door de regulering van de waterstand (lees: het openzetten van een reusachtige stuwdam) stroomopwaarts in India, waar de Padma Ganges heet. Honderdduizenden rivierbewoners in Bangladesh zijn hun geboortegrond kwijtgeraakt en naar de hoofdstad Dhaka en andere steden getrokken.

Opgeschrokt land

De eerste keer dat de in Dhaka geboren fotograaf Sarker Protick (33) aan den lijve ondervond hoe het water een landstrook opschrokte, was hij te geschockeerd om de camera ter hand te nemen. ‘Het was op een mooie, droge, zonnige dag. Het instorten van de rivieroevers neemt toe tijdens de moessonregens die vanaf juni vallen, maar kan in wezen elk seizoen, elk moment plaatsvinden.’ 

Inmiddels is Protick het stadium allang voorbij dat hij het moment décisif wil vastleggen, dat voor fotografen beslissende moment waarop de natuurramp zich voordoet. Nee, Protick wil de langetermijngevolgen van de erosie documenteren. Wat het doet met het landschap, met de mensen die er wonen. Van 2011 tot 2018 werkte hij aan zijn project Of River and Lost Lands, dat dezer dagen, tijdens het fotofestival Unseen in Amsterdam, te zien is bij de non-profitinstelling Impact Doc.

Beide foto's laten de gevolgen van klimaatverandering zien. Beeld EPA

Dreaming

Wie zijn werk daar bekijkt, dat zich bevindt op de grens van kunst en documentaire, kan niet anders dan zich verbazen over het contrast met de klimaatonheilsfoto’s-van-de-week, de afgelopen dagen tot ons gekomen vanuit Indonesië (junglebranden), Brazilië (idem) en Spanje, waar door overstromingen Nick Cave’s angstvisioen uit zijn song Tupelo werd bewaarheid: ‘Ya can say these streets are rivers. Ya can call these rivers streets. Ya can tell ya self ya dreaming buddy. But no sleep runs this deep.’

Proticks foto’s van de verdwijnende rivierdorpen – vele die hij fotografeerde zijn inmiddels ten onder gegaan – ontberen die apocalyptische beeldtaal, maar zijn veeleer melancholisch en dromerig van sfeer. Dat heeft, vertelt hij, alles te maken van de manier waarop hij naar de Padma kijkt. ‘Ik ben vooral gefascineerd door de grootsheid en de uitgestrektheid van de natuur. Wij mensen zijn daarin zo klein en nietig. Op veel van mijn foto’s zie je dat terug: de nietige mens in die enorme watervlakten. De Padma is altijd in ons hoofd.’

Een godin

De Bengalen beschouwen de rivier niet als een vijand, vertelt Protick. Ze worden er weliswaar door bedreigd, maar zijn er voor de landbouw immers ook van afhankelijk. Daarbij is de rivier heilig, ze is een godin die het verdient gerespecteerd en aanbeden te worden. Hoe gewelddadig de natuur ook kan zijn, er is altijd het spirituele verbond tussen de Bengalen en de rivier.

Over veel van Proticks foto’s hangt de mist die van de Padma komt over de velden, hij dempt het felle zonlicht en neemt de scherpe contrasten weg. De stille rampen die zich voltrekken, laten een bijna poëtisch landschap achter, met verkruimelende ruïnes die zijn verzonken in de grond, oude, hoge bomen, waarvan de wortels langzaam hun grip verliezen, die zijwaarts zakken. En bewoners die, staand op de stam van een gevelde reus, hun hengel uitwerpen.

Hoop, toch ook

Ondanks het altijd dreigende gevaar en het verlies, zijn er ook hoopvolle foto’s. Van een onweerstaanbaar ventje te midden van de ruïnes, bepakt en bezakt om naar school te gaan. Van een schitterend gekleed huwelijkspaar dat uitkijkt over het water. En van een bulldozer tussen zandhopen, die in een rivierdistrict inmiddels een vooralsnog effectieve dam heeft opgeworpen tegen het wassende water. Het dorp dat erdoor wordt beschermd, gaat het voor de wind, zegt Protick.

Proticks visuele getuigenissen zijn een schitterend voorbeeld van wat de lange adem van de kunstenaar vermag in vergelijking tot het hijgen van de fotojournalist. De snelle nieuwsgaring, gericht op catastrofale beelden, heeft het effect van een mokerslag. We ondergaan de impact en gaan, wachtend op nieuw onheil, over tot de orde van de dag. Proticks foto’s kruipen in al hun kalmte onder de huid. Zeker als Nederlander, woonachtig in een land dat voor de helft onder zeeniveau ligt, voel je een verbintenis met de Bengalen langs de Padma. En al spoelt het land onder hem weg, je hoopt zó dat dat schooljongetje een toekomst heeft.

Sarker Protick: Of River and Lost Lands, foto-installatie, t/m 27/10 in Impact Doc, Keizersgracht 166, Amsterdam.

Zie ook Beeldvormers over klimaatverandering 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden