Project N' 16: ontmoeting met een engel

Ilja Kabakov wordt de laatste ambassadeur van de Sovjet-Unie genoemd. Zijn projecten om de wereld te verbeteren zijn aanstekelijke fantasieën die op de rand van de werkelijkheid balanceren....

Kabokov.

WEES EENS eerlijk. Doorgaans houden we de schijn op, maar eigenlijk gaat het helemaal niet goed met iedereen. De mensen zijn depressief of onzeker, ze voelen zich eenzaam en verward. Hun blik is naar beneden gericht, ze zijn er met hun hoofd niet bij. Daar zou wat aan gedaan moeten worden.

Ook aan de wijze waarop de wereld is ingericht, schort veel. Welvaart en energie zijn onevenredig verdeeld en grote delen van het aardoppervlak zijn niet nuttig te gebruiken. Daar is het te koud, of zijn de terreinomstandigheden van dien aard dat men er moeilijk uit de voeten kan.

Welbeschouwd is er nog veel wat om een oplossing smeekt. Denken wij bijvoorbeeld aan de kwestie van het opstandige huisraad, dat kwalijke trillingen in onze richting verzendt. Of aan de gebrekkige straatverlichting die men op tal van plaatsen voor acceptabel houdt. En is het niet onredelijk dat het de mens nog steeds niet gegeven is op eigen kracht te vliegen?

Wanneer er zoveel is dat voor verbetering in aanmerking komt, kunnen we niet werkeloos blijven toezien. Plannen moeten gesmeed worden, projectvoorstellen ingediend waarin beschreven is hoe de problemen te lijf te gaan. Helder, en in duidelijke taal! Een mens zonder projecten bestaat niet, een mens zonder projecten is louter bezig te overleven.

Zonder projecten heeft het leven geen zin.

Hoe vaak zal de in 1933 in de Oekraïene geboren kunstenaar Ilja Kabakov dat niet gehoord hebben. Bijna zestig jaar van zijn leven was hij Sovjetburger. Al die tijd werd het denken in projecten als staatsevangelie verkondigd.

Nu de planeconomie niet meer bestaat, heeft Kabakov zich ten doel gesteld de herinnering eraan levend te houden. Tot in de diepste lagen is zijn kunst doortrokken van het levensgevoel zoals dat in de Sovjet-Unie bestond. De materialen die hij gebruikt, de woorden die hij kiest, de stijl die hij hanteert - alles spreekt van vijfjarenplannen die stuklopen op een oneindig trage en gruizige bureaucratie, en van burgers die zich daar zo min mogelijk aan gelegen laten liggen. Voor Kabakov is het communisme een bron van inspiratie, een onuitputtelijke leverancier van esthetiek en metaforen.

Zijn jongste onderneming heet The Palace of Projects. Dat klinkt ouderwets megalomaan, maar anders dan de Sovjet-regeringen is Kabakov gewoon zijn beloften onmiddellijk in te lossen. De installatie waaraan hij de afgelopen jaren - met zijn vrouw Emilia - heeft gewerkt, geeft een antwoord op werkelijk alle problemen die in de eerste alinea's werden opgeworpen, en op nog veel meer.

The Roundhouse is een oud keerpunt voor locomotieven aan Chalk Farm Road in het noorden van Londen. In die immense ronde ruimte heeft Kabakov zijn Paleis gebouwd, een ingenieus houten staketsel, bespannen met transparante synthetische stof. Het bouwwerk heeft de semi-ronde vorm van een slakkenhuis, dat zich spiraalvormig de hoogte in draait.

De uitstalling doet denken aan zo'n paviljoen op een wereldtentoonstelling, waarin een natie haar ambities etaleert. De ingang tot de eerste kamer is op de begane grond. Daarna word je als vanzelf langs de projectvoorstellen geloodst.

Een vernuftig stelsel van verdichtingen ligt aan The Palace of Projects ten grondslag. Kabakov presenteert zijn 65 projecten alsof het evenzovele voorstellen zijn van Sovjetburgers. Het plan 'Voor koorzang op straat' bijvoorbeeld werd ingezonden door B. Mikhailov, fotograaf te Kharkov. Van N. Stavkin, student aan het Technisch Instituut te Pskov, is de 'Nachtverlichting voor een stad of regio' afkomstig. B. Rimanov, militair te Vitebsk, kwam met 'Het optimale ontwerp voor een gevangenis'. Het plan voor 'Een deur in het plafond' is een bijdrage van psychiater E. Stakhovsky uit Dnepropetrovsk, die trouwens ook het plan indiende voor een 'Wit Papier', teneinde de ideeënvorming te bevorderen.

Die projecten van denkbeeldige Sovjetburgers vertelt Kabakov op de tentoonstelling en in de bijbehorende catalogus in eigen woorden na. De Russische tekst is handgeschreven, de Engelse komt uit de typemachine; dit zijn berichten uit een wereld waarin de computer haar intrede nog niet heeft gedaan. Die catalogus kan overigens ook heel goed los van de tentoonstelling worden genoten. De projectvoorstellen laten zich in het boek lezen als korte verhalen met verstrekkende gevolgen. De stripachtige schetsen die Kabakov erbij maakte, verraden zijn verleden als illustrator.

In de kamers van het paviljoen krijgen de projecten een visuele vertaling. Vaak is dat in de vorm van maquettes, die hij gezellig samen met zijn vrouw in elkaar knutselde - op foto's is te zien hoe Ilja zijn Emilia aanwijzingen geeft bij de bouw van een tafereel dat laat zien hoe men met behulp van een cape van fijn staaldraad met bomen, stenen en dieren kan spreken.

Dat hij het aardoppervlak graag tot speelgoedformaat terugbrengt, toonde Kabakov al in eerder werk. Dit keer maakte hij een hele reeks verleidelijke taferelen op tafelbladformaat. De maquette van project nummer 16 laat zien hoe men dankzij ladders van anderhalve kilometer met de engelen in contact kan komen, er is een plan hoe men het best laag kan vliegen, en hoe men een land kan inrichten, zodanig dat de verschillende stadia uit het verleden (van de bronstijd tot het begin van de twintigste eeuw) zichtbaar worden.

Andere projecten worden met schilderingen of simpele attributen aanschouwelijk gemaakt. Het voertuig dat alle terreinen de baas kan, het natuurtoilet dat de vrije gedachtenvorming moet stimuleren, de installatie om de koers van wolken mee te verleggen - ze staan klaar voor gebruik. Net als de compostbak voor nieuwe ideeën.

De verleiding is groot is om geen project ongenoemd te laten, zo aanstekelijk werkt de fantasie van Kabakov. Temeer omdat hij in veel gevallen op het randje van de werkelijkheid balanceert. Project nr. 12 bijvoorbeeld behelst een voorstel om bejaarden van hun depressie te verlossen door beelden uit hun verleden te projecteren. Onlangs was op televisie te zien dat een bejaardenhuis in het oosten van Nederland die techniek al toepast. Daar worden voor bewoners boeken met foto's uit hun jeugd samengesteld, om zo hun geheugen te stimuleren.

Ook met sommige hardhandiger projecten zouden resultaten te boeken zijn - mits iemand bereid is ze in praktijk te brengen. Maar wie zal werkelijk zichzelf willen ontvluchten door naakt op de stoep te gaan zitten, in een kring van kleding? En wie zal elke dag twee uur uit bedelen willen gaan, om zo zijn neiging tot klagen te bedwingen? Kabakov kan een strenge leermeester zijn.

Hij wordt wel de laatste ambassadeur van de Sovjet-Unie genoemd. Maar wie zijn werk opvat als een goedmoedige satire op een failliete staatsinrichting, doet hem onrecht aan. Het Sovjet-systeem is bij Kabakov niet meer dan een handzaam model voor alle regelgeverij. Aan de oppervlakte van zijn werk ligt het geloof in de welwillendheid van de mensen. Direct daaronder schuilt de diepe overtuiging dat het overal telkens weer verkeerd zal aflopen, en heus niet alleen in de Sovjet-Unie.

Vandaar ook dat al die projecten, hoe verschillend van schaal en reikwijdte ze mogen zijn, het verlangen om te ontvluchten gemeen hebben. Ontsnappen door diep in jezelf weg te kruipen, waar niemand je kan vinden. Of door vleugels aan te gorden en de engelen tegemoet te vliegen.

Kabakov is geen Icarus; hij weet dat het ons niet gegeven is te vliegen. Dromen over hoe mooi het zou kunnen zijn, en die dromen zo aanlokkelijk mogelijk vorm te geven - dat is het enige wat hem resteert. Kabakov is een vrolijke pessimist, en daarmee eerder Rus dan Sovjetburger.

Na project 65 leidt een spiraalvormige trap naar beneden. Maar 65 (de leeftijd van Kabakov) is een willekeurig getal. Met een kleine ingreep kan zijn slakkenhuis verder worden uitgebreid. Want wat is er mooier dan de wereld op te vatten als een oneindige verzameling van projecten die nog op verwerkelijking wachten?

Zelfs als van de meeste plannen nooit iets terecht komt.

Ilja Kabakov: The Palace of Projects, 1995 - 1998. The Roundhouse, Chalk Farm Road, Londen tot en met 10 mei. Di. -zo., 12 - 20 uur. Van 3 september tot en met 15 november in het Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia, Madrid.

Catalogus: £ 27,95.

16 Installaties van Kabakov, tot en met 23 augustus in het Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden