InterviewErvaringsdeskundige Frieda Vizel

‘Prima dat Unorthodox de donkere kant van de chassidische gemeenschap laat zien, maar het moet wel menselijk zijn’

Ultraorthodoxe Joden in Williamsburg (Brooklyn, New York).Beeld Getty

Net als hoofdpersoon Esty uit Unorthodox stapte Frieda Vizel (35) uit de ultraorthodoxe gemeenschap. Volgens haar kijkt de Netflix-serie met een typische buitenstaandersblik naar haar oude gemeenschap.

Het is een vreemde gewaarwording, voor wie in deze tijd door Williamsburg rijdt. Wythe Avenue met zijn gewilde restaurantjes, Bedford met zijn hipstercocktailbars: de straten in de New Yorkse uitgaanswijk zijn leeg. Natúúrlijk zijn ze leeg – dat ben je na vijf weken lockdown wel gewend.

Onwennig wordt het pas wanneer je Broadway oversteekt. Daar wordt het ineens druk. Bebaarde mannen met lange jassen en hoge hoeden haasten zich met plastic boodschappentasjes door de straten. Vrouwen met karamelkleurige panty’s en zware pruiken staan op de hoeken te kletsen. Jongetjes met slaaplokken langs de oren duwen hun broertje of zusje in wandelwagens voort.

In tijden van collectief huisarrest is het ultraorthodoxe South Williamsburg de bruisendste buurt van Brooklyn. Het is ook een wijk waar bovengemiddeld veel coronaslachtoffers vallen.

Frieda Vizel (35) zag het ook, toen ze een paar dagen voor Pesach de buurt bezocht waar ze normaal gesproken rondleidingen geeft. ‘De winkels puilden uit’, zegt ze. ‘Er waren honderden mensen binnen. Het concept van afstand houden was volledig overboord gegooid. En de overheid grijpt niet in.’

Natuurlijk kent de gemeenschap de risico’s, zegt ze. ‘Maar de meesten hebben sterke religieuze prioriteiten. Zeker met het Joodse vrijheidsfeest in aantocht zullen velen gedacht hebben: ik waag het erop.’

‘En vergeet niet: deze mensen hebben een heel gemeenschappelijk bestaan, de lockdown heeft hun leven veel meer op zijn kop gezet dan het onze. Ze wonen met grote gezinnen in kleine appartementen. Elk weekeinde gingen ze drie keer per dag met honderden tegelijk naar de synagoge. Nu bidden ze met tien man tegelijk, de rest verspreidt zich buiten. Dat vinden zij al enorme concessies. Maar dat betekent dus dat er veel meer mensen samenscholen dan je elders in Brooklyn zult zien.’

Dit is de gemeenschap waarover het gaat in Unorthodox, een van de populairste Netflix-series van het moment. Hoofdpersoon is de 19-jarige orthodoxe Esty Shapiro (overrompelend goed vertolkt door de Israëlische Shira Haas), die uit het verstikkende milieu ontsnapt en de vrijheid vindt in Berlijn, waarna haar man haar probeert terug te halen. De serie van de Duitse scenarioschrijvers Anna Winger en Alexa Karolinski en regisseur Maria Schrader is losjes gebaseerd op de memoires van de Amerikaans-Duitse Deborah Feldman en biedt een inkijkje in een wereld die normaal gesproken gesloten blijft.

Scène uit Unorthodox: keuring in de supermarkt

Frieda Vizel: ‘Het koppelen van een jongen en een meisje is een omzichtig proces. Je wilt geen geroddel; het zou heel erg zijn als iedereen weet dat er aan een ‘match’ wordt gewerkt, en dat die dan niet doorgaat. Je wilt ook niet dat de families te zeer verbonden raken, voor het geval het mislukt. Nadat de koppelaar een voorstel heeft gedaan dat de ouders van beide partijen zien zitten, gaat de aanstaande schoonmoeder kijken hoe het meisje eruitziet – let wel: alleen kijken, er is geen gesprek. In Unorthodox wordt afgesproken in de supermarkt. Soms weet een meisje niet dat ze wordt bekeken. Van de ex-man van Deborah Feldman, die het boek Unorthodox schreef, hoorde ik dat zijn moeder door een raam van de school keek waar Feldman lesgaf. Ze kwam thuis en vertelde hem dat ze op een tafel zat, omringd door leerlingen. Dat was wat hem enthousiast maakte: dat ze een persoonlijkheid was.’ 

Unorthodox: keuring in de supermarkt

Film- en tv-critici zijn lovend over de aandacht waarmee de serie – grotendeels in het Jiddisch gesproken – de religieuze rituelen van de gemeenschap in beeld brengt: van de eindeloos durende seder-maaltijd met Pesach tot de hallucinerende huwelijksceremonie van Esty, met hossende mannen met imposante sjtreimel-hoeden op. 

Maar hoe waarheidsgetrouw is dat inkijkje? ‘Unorthodox is schromelijk onnauwkeurig’, vindt Vizel, die zelf is geboren in een ultraorthodoxe familie, maar op haar 25ste de gemeenschap verliet. ‘De serie kijkt met een typische buitenstaandersblik naar deze gemeenschap.’ 

South Williamsburg is als een eiland in de stad. Terwijl omringende wijken in razend tempo gentrificeren en verhippen, is het alsof hier de tijd stilstaat. Dit is de thuishaven van chassidische Joden, in het bijzonder van Satmar, een beweging met zestigduizend leden in Williamsburg, die zich met rigide voorschriften grotendeels afkeert van het moderne leven dat haar omringt.

Was het een gewone dag in een gewone tijd geweest, dan had Frieda Vizel nu rondleidingen gegeven door de buurt. Dan had ze verhalen verteld bij de synagoge, op rugelach getrakteerd bij een van de bakkers en was ze geëindigd met cholent of goulash bij Gottlieb’s in Roebling Street. Vanwege de pandemie beschrijft ze de wijk en de cultuur nu via Google Hangouts.

Ze begint meestal bij de jongensschool, zegt ze, vooral als die net uitgaat. ‘Dan zie je kleine kinderen door de straten rennen met rugzakjes met kleurcodes op basis van de schoolbus die ze naar huis moeten nemen.’

Hier vertelt ze over het strikt gescheiden onderwijs: over de jongens die uren en uren de Thora en de Talmoed moeten bestuderen – ‘emotioneel belastend en totaal ongeschikt voor kinderen van nog maar 6 of 8 jaar oud’. Terwijl de meisjes naast religieuze lessen, zoals over de regels van de sjabbat, ook seculiere vakken krijgen: Engels, rekenen en wetenschap – ‘waarin dan wel alle teksten die niet in lijn zijn met de religie zwart zijn weggelakt’. ‘Ik was altijd blij dat ik geen jongen was.’ 

De Yeshiva Kehilath Yakov-school in South Williamsburg (Brooklyn, New York).Beeld Getty

Op deze plek, zegt Vizel, wordt ook in een oogopslag duidelijk hoe jong deze wijk is: overal zijn kinderen, overal buggy’s, overal jonge mensen – ‘al kun je door de pruiken natuurlijk niet zien of iemand grijze haren heeft’. ‘De helft van deze gemeenschap is jonger dan 15 jaar. In de rest van Amerika is de helft van de bevolking jonger dan 45 jaar. Dit is een van de jongste populaties in de wereld.’

Dat heeft zijn oorzaak in het ontstaan van de Satmar-sekte. De gemeenschap werd na de Tweede Wereldoorlog gesticht door voornamelijk Hongaarse Joden (hun rebbe was afkomstig uit Satu Mare, Satmar in het Jiddisch) die de Holocaust hadden overleefd. Hun geloofsopvatting is gevormd door het gruwelijke oorlogstrauma: Satmar geloven dat de Jodenvervolging een straf is die ze over zichzelf hebben afgeroepen en dat herhaling is te voorkomen door vroom te leven en te weigeren te assimileren. De leden kleden zich traditioneel, spreken onderling Jiddisch en gaan alleen naar koosjere winkels en religieuze scholen. 

En ze stichten grote gezinnen, van acht of meer kinderen. Elke baby dient ter compensatie van de zes miljoen die door Hitler zijn vermoord.

Ook Esty uit Unorthodox gaat gebukt onder dat zware juk. Op haar 19de wordt ze uitgehuwelijkt aan de niet veel oudere Yanky, een zachtaardige jongen, die echter volledig aan de leiband van zijn bemoeizuchtige moeder loopt. We zien hoe de wurggreep op Esty’s leven zich verstevigt: van het verbod op pianoles tot het afscheren van haar hoofdhaar, de ontbering van iedere luxe en moderne technologie, en de oneindige hoeveelheid vaak onbegrijpelijke regels. 

Scène uit Unorthodox: haren afscheren

Frieda Vizel: ‘De ochtend na de bruiloft wordt het hoofd van de bruid kaalgeschoren, om te voorkomen dat iemand anders dan de echtgenoot haar haar kan zien. Unorthodox maakt er een groot, melodramatisch moment van; in werkelijkheid is het een handeling die even snel wordt voltrokken. Met een scheerapparaat, meestal door de moeder van de bruid. No way dat er toeschouwers bij zijn, zeker geen jonge meisjes, zoals in deze scène. Het is ook ongebruikelijk dat het scheren, zoals hier, voor de spiegel plaatsvindt. Er zullen absoluut meisjes zijn die, zoals Esty, moeten huilen. Maar zoals de meeste meisjes was ik meer bezig grip te krijgen op andere zaken: je bent net getrouwd met een vreemde, je hebt voor de eerste keer seks gehad. Nu krijg je je pruik op, daarna komt iedereen langs om te kijken naar je nieuwe uiterlijk. Het scheren zelf is maar een radertje. Wat niet wil zeggen dat het niet extreem vernederend en moeilijk kan zijn.’

Unorthodox: haren afscheren

Wanneer Esty niet in staat blijkt het huwelijk te consummeren – en wanneer dus haar heilige plicht te baren gevaar loopt – komt haar schoonmoeder al binnen een week verhaal halen: haar zoon dient zich ‘als een koning’ in de slaapkamer te voelen. De lokale sekstherapeut stelt vaginisme bij Esty vast, maar spoort haar desondanks aan vooral door te zetten. Als Esty uiteindelijk toch zwanger blijkt, na uiterst pijnlijke seks, realiseert ze zich dat ze moet vluchten voor de baby geboren is: het is nu of nooit.

‘Het is prima dat de donkere kant van de chassidische gemeenschap wordt getoond’, zegt Vizel. ‘Maar het moet wel menselijk zijn. Deze personages zijn bijna stripachtig plat en kwaadaardig. Een schoonmoeder die zo in het privéleven van een jong koppel infiltreert? Een therapeut die een vrouw veroordeelt om haar vaginisme? Dat keurt zelfs de Satmar-gemeenschap niet goed.’

Scène uit Unorthodox: seksuele voorlichting

Frieda Vizel: ‘Het behoort tot de voorbereidingen op het huwelijk dat bruid en bruidegom – apart uiteraard – seksuele voorlichting krijgen van een therapeut. En ja, daarbij horen ook de genante handbewegingen die de daad moeten uitbeelden. Ondenkbaar is echter dat daarbij – zoals in Unorthodox – de oma aanwezig is, terwijl ze een tijdschrift leest. Ook onjuist: dat de therapeut je inprent dat je een machine bent die baby’s moet produceren. Meestal krijg je een betuttelende dame van middelbare leeftijd die met de beste bedoelingen ter wereld uiterst ongemakkelijk om de hete brij heen draait. Die het meisje aanraadt parfum te dragen. Tegen de jongen zegt dat hij de kruimels uit zijn baard dient te kammen, en zijn vrouw moet complimenteren met haar jurk. Hoe het bij mij ging? Ik had uit het roddelcircuit al vernomen hoe seks ongeveer werkt. Toch was die voorlichting schokkend en traumatiserend.’

Unorthodox: seksuele voorlichting

‘Natuurlijk, er zijn vreselijke mensen in de gemeenschap. Maar dat betekent nog niet dat iedereen kil is, fluisterend door het leven gaat, met gebogen hoofd, geobsedeerd door regels, en voortdurend over de Holocaust praat. South Williamsburg is juist een levendige wereld, vol roddels, humor en dramatiek, met groepsdruk en materialisme.’ 

Vizel kan een hele waslijst noemen van dingen die niet kloppen in de serie. Van het tafelkleed dat speciaal bestemd is voor de sabbat (van vrijdagavond tot zaterdag) maar zondag nog op tafel ligt, tot de kinderen die op zondag thuis zitten in plaats van op school. Maar dat is detailkritiek. Ernstiger vindt ze de fouten die een plat beeld van Satmar geven. Dat Esty in Berlijn per ongeluk een broodje ham eet omdat ze het verboden vlees niet herkent? Dat Yanky niet snapt hoe een smartphone werkt en dus tegen het beeldscherm roept: telefoon, waar is Esty? Dat pianoles verschrikkelijk verderfelijk wordt gevonden? ‘Daarmee worden we als belachelijk naïef en wereldvreemd weggezet.’

‘Het frustreert me enorm hoe zwart-wit de chassidische Joden altijd worden afgeschilderd. Het herinnert me eraan hoe ik zelf ben opgevoed, hoe er in onze gemeenschap over gojem (niet-Joden) werd gepraat: die waren allemaal fout. Nu ben ik uit die gemeenschap uitgetreden en maak ik omgekeerd hetzelfde mee.’

Ultraorthodoxe Joden in Williamsburg, tijdens Jom Kipoer.Beeld Getty

Vizel groeide op als nummer vijf in een diepreligieus gezin met vijftien kinderen, in Kyrias Joel, een Satmar-dorp op een uurtje rijden van New York. Het leven is daar strenger, en vooral ook geïsoleerder dan in Williamsburg, waar je door de omringende metropool makkelijker (ongezien) in aanraking komt met seculiere cultuur en niet-Joodse mensen. 

Op haar 18de wordt ze uitgehuwelijkt aan een man die net als zij de grenzen blijkt te willen opzoeken. Stiekem lezen ze een seculiere krant, bekijken ze videobanden van tv-serie Magnum P.I. Haar laptop van het werk laten ze thuis in het geheim aansluiten op het internet. Vizel begint een blog, met goedkeuring van haar echtgenoot, onder een schuilnaam, aanvankelijk om de Satmar-gemeenschap te verdedigen. 

Maar als ze online in gesprek raakt met buitenstaanders, begint haar wereldbeeld te kantelen. Wanneer dat ook consequenties krijgt in de echte wereld – Vizel weigert haar hoofd nog langer te scheren – besluit haar man van haar te scheiden. In het daaropvolgende jaar bereidt Vizel stap voor stap haar breuk met Satmar voor. Ze neemt in het geniep rijles en waagt in 2011, samen met haar bijna 5-jarige zoontje, de sprong. 

‘Ik denk dat inmiddels ruim de helft van de gezinnen stiekem een laptop of een tablet heeft. Kinderen worden daarvan afgeschermd, die worden echt afgezonderd van de buitenwereld en van moderne technologie. Maar ben je eenmaal getrouwd, dan wordt alles losser – tenzij je een echtgenoot treft die dat niet wil. Er wordt onder de oppervlakte veel meer gesjoemeld dan je zou denken. En Satmar zijn wereldwijzer dan je vermoedt.’

Ze merkt het op onlinefora voor chassidische en andere orthodoxe Joden, waar vrouwen – onder een schuilnaam – Netflix-films met elkaar bespreken. Ze ziet het op affiches in South Williamsburg. ‘Laatst zag ik daar een advertentie voor laserbehandeling: ‘De schoonheidsbehandeling die u verdient! Je kon er alleen online voor boeken.’

Het is eenvoudiger de virtuele buitenwereld te veroveren dan de fysieke buitenwereld, zegt Vizel. ‘Daarom is het ook absurd dat Esty in Unorthodox binnen een week een vriendenkring in Berlijn heeft, maar niet weet hoe ze iets op internet moet opzoeken. Het is zo veel moeilijker je buiten te begeven: je bent je zo bewust van de kennis en vaardigheden die je mist, je raakt snel overweldigd. Mensen praten te vlug, en alles ontwikkelt zich in een tempo dat je niet gewend bent. Terwijl je thuis in je kleine slaapkamer op internet alles gedoseerd kunt uitvogelen. Vergeet niet: wij hebben een geweldige aandachtsspanne door al die jaren ononderbroken boeken te lezen. Voor ons is het geen enkel probleem om technologie te hacken!’

Vizel koestert haar herwonnen vrijheid. Ze is blij dat ze verlost is van ‘het onophoudelijke geroddel’ in de Satmar-gemeenschap, ‘van mensen die zich gerechtigd voelen zich in je leven te mengen en je keihard te veroordelen’. 

Maar er zijn ook dingen die ze mist. ‘In de chassidische gemeenschap hebben dingen echt waarde, rituelen en opofferingen doen er echt toe. We onderwerpen ons aan een vier uur durende Pesach-maaltijd omdat het betekenis heeft. Wat voor mij ook essentieel is, is het gevoel van verantwoordelijkheid voor elkaar, en de manieren waarop de gemeenschap tegen de stroom in zal blijven zwemmen om het collectief te behouden. Dat een gemeenschap bereid is offers te brengen voor een groter goed.’

‘Maar ik mis vooral het concept dat iedereen verantwoordelijk is voor elkaars kinderen; dat kinderen voelen dat ze door de gemeenschap worden opgevoed. Als je buurvrouw een probleem heeft, dan neem je haar kind vanzelfsprekend twee maanden in huis. Ik word heel verdrietig als ik eraan denk dat ik dat ben kwijtgeraakt.’

De vaste vraag

De eerste vraag die Frieda Vizel vaak krijgt, tijdens haar rondleidingen door chassidische buurten in Brooklyn: ‘Heb je nog contact met je familie?’ Vizel verliet Satmar in 2011 samen met haar zoon. Sinds zeven jaar geeft ze (als enige in deze wijken) rondleidingen, adviseert ze kunstenaars en onderzoekers over chassidische cultuur, en werkt ze aan eigen podcast. Het antwoord is trouwens: ja. Ze belt vrijwel elke dag met haar moeder.

Nog meer orthodox

Dankzij het succes van Unorthodox zet Netflix twee oudere producties over ultraorthodoxe gemeenschappen opnieuw in de schijnwerpers: de hartverscheurende documentaire One of Us (2017) over drie mensen die uit de chassidische gemeenschap in Brooklyn zijn gevlucht, onder wie een vrouw die daardoor de voogdij over haar zeven kinderen verliest. En de Israëlische tv-serie Shtisel (2013-2016), een intiem portret van vier generaties in een ultraorthodoxe familie in Jeruzalem (met ook hier Shira Haas, als de kleindochter). Hierin staat nu eens niet de wens uit de gemeenschap te vluchten centraal. ‘Het idee dat mensen wachten op de dag dat ze uit hun getto kunnen ontsnappen’, zei de maker, Yehonatan Indursky, eens, ‘is een bezettingsfantasie voor seculiere mensen.’

De Volkskrant gaf ★★★★☆ aan de Netflix-serie Unorthodox, die volgens de recensent behalve een indringende milieuschets ook het lanceerplatform is van de Israëlische actrice Shira Haas.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden