BoekrecensieLet the people rule

Prikkelend pleidooi voor het referendum ★★★☆☆

Politiek econoom John G. Matsusaka houdt een prikkelend pleidooi voor het referendum, dat tot verstandiger bestuur zou leiden. Mits goed uitgevoerd. 

Beeld Olivier Heiligers

Over het populisme is de laatste jaren een intimiderend aantal boeken verschenen. Net als in de politiek vallen de opvattingen ruwweg in twee kampen uiteen. Het ene kamp vindt dat je het bestuur niet aan het volk kunt overlaten en dat de deskundigen hun werk ongestoord moeten kunnen doen. Het andere meent dat bestuurders in de loop der jaren steeds minder gevoelig zijn geworden voor de noden en wensen van een groot deel van de bevolking. De Amerikaanse politiek econoom John G. Matsusaka is van die laatste school. Dat is niet verbazingwekkend, aangezien hij tevens directeur is van het Initiative and Referendum Institute. Zijn stelling luidt dat het referendum, mits goed uitgevoerd, niet tot polarisatie leidt maar juist tot verstandiger en representatiever bestuur.

Dat is een prikkelend standpunt, ook voor Nederland, waar de commissie-Remkes weliswaar anderhalf jaar geleden de invoering van het correctief referendum bepleitte, maar de bestuurlijke klasse nog altijd door huiver wordt bevangen als het r-woord valt. Om de noodzaak van de directe democratie te onderstrepen, schetst Matsusaka een schril portret van het openbaar bestuur als een ‘administratieve staat’, vooral uitdrukking van de belangen van het grootbedrijf, ambtenarenbonden en pressiegroepen.

Matsusaka spreekt van ‘democratic drift’, het wegdrijven van de democratie. De administratieve staat kenmerkt zich door de verschuiving van de wetgevende naar de uitvoerende macht. Dat is ook in Den Haag aan de hand. Wetten worden gemaakt door technocraten en KPMG’s, waarbij lobby’s een grote invloed hebben, in een ondoorzichtig proces. Het is een politicologisch idée reçue dat politiek altijd het middelpunt zoekt. In het midden zitten immers de meeste kiezers. Maar een politiek die wordt beheerst door technocratie en deelbelangen heeft weinig boodschap aan kiezersmeerderheden.

Referendum

Matsusaka heeft duizenden politieke besluiten afgezet tegen de onderzochte opvattingen van kiezers en kwam tot een overeenstemming van 50 procent. Er zijn mensen die denken dat dat best meevalt, maar Matsusaka schrijft droogjes dat 50 procent precies zoveel is als je krijgt bij het opgooien van een munt. Om deze kwalen te bestrijden, bepleit Matsusaka referenda. Net als in Europa is in de VS tweederde van de bevolking voorstander van de volksraadpleging. Federaal kennen de VS geen referendumtraditie, in de afzonderlijke staten vaak wel. Als warm voorstander wijst Matsusaka erop dat het wantrouwen tegen de politiek vooral Washington betreft. Voor zover er sprake is van vertrouwen, is dat in plaatselijke en regionale politici.

Daar hebben mensen het idee dat er wordt geluisterd. En de beslissende vorm van luisteren heet referendum. Bij Matsusaka is dat niet ongeclausuleerd. Je hebt goede en slechte referenda. Voorbeeld van het slechte referendum was de Brexit. Het goede referendum was de volksraadpleging over ‘propositie 13’ in Californië in het jaar 1978. Californië had sinds jaar en dag een linkse regering, gesteund door de ambtenarenbond, en de belasting op huiseigendom liep geweldig op. Er kwam een belastingrevolte en na de volksraadpleging werd de belasting teruggebracht tot 1 procent. Waarna, niet onbelangrijk, de Democratische gouverneur inzag dat hij beter op deze zegekar kon springen.

Hoe anders de Brexit. Premier Cameron veronderstelde dat hij een referendum makkelijk zou winnen. Er werd niet goed nagedacht over de vraag, en evenmin over het vervolg, een harde of een zachte Brexit. Ook ontbrak het aan een criterium voor het doorslaggevende percentage, zodat de krappe meerderheid uitnodigde tot nieuwe discussie en terugdraaien een optie leek te worden.

Voor Matsusaka staat vast dat het referendum kan helpen de regering af te houden van keuzes die de bevolking niet wil. Hij is ook niet bang voor incompetente burgers die rare sprongen maken. Je hoeft geen dikke pakken dossiers door te worstelen om een beargumenteerde keus te maken. Hij spreekt van ‘rationele onwetendheid’ – burgers richten zich op de standpunten van voorlieden die ze vertrouwen, of omgekeerd: ze baseren hun keus op het tegendeel van bekende mensen in wie ze niets zien, ongeveer zoals je bij bepaalde recensenten weet dat je het boek dat die vier sterren geeft, alvast niet hoeft te lezen.

Herkenningspunten

Zijn verrassendste standpunt is dat het algemene publiek meer in het midden zit dan de politieke partijen. Polarisatie is een gevolg van de administratieve staat, die kortsluiting creëert tussen de politiek en de opvattingen van het grote publiek. Het referendum kan een matigende invloed hebben op politieke besluiten. Ik denk dat dat laatste idee vooral van toepassing is op het totaal gepolariseerde Amerika. Maar er zijn zeker herkenningspunten, zoals de recente gewoonte in Nederland om belangrijke beslissingen voor te koken aan zogeheten tafels, rijk voorzien van belangenorganisaties, en dan te veronderstellen dat het hier maatschappelijk draagvlak betreft.

Heel goed mogelijk is bijvoorbeeld dat een flinke meerderheid anders denkt over het klimaatakkoord dan de gevestigde belangen. Voorlopig zullen we het niet weten. De commissie-Remkes heeft haar aanbeveling voor een correctief referendum gedaan, SP-vertegenwoordiger Ronald van Raak is druk doende om er wetgeving van te smeden. Maar grondwetswijzigingen zijn een geduldsport, en de race is nog lang niet gelopen. Met Matsusaka heeft Van Raak nieuwe, wetenschappelijk onderbouwde ammunitie.

John G. Matsusaka: Let the People Rule – How Direct Democracy Can Meet the Populist Challenge. Princeton University Press; 296 pagina’s; ca. € 32.

Beeld Princeton Press
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden