Recensie Onweer - Een kleine cultuurgeschiedenis

Prettig boek over hoe de bliksemafleider een revolutie in ons denken teweeg bracht ★★★★☆

De uitvinding van de bliksemafleider leidde tot een revolutie in het denken over God en de natuur. Dit kantelende wereldbeeld zet historicus Jan Wim Buisman helder neer in een prettig leesbaar boek, voorzien van prachtige afbeeldingen.

Beeld Martijn F. Overweel

De bliksemafleider behoort tot de grootste uitvindingen van de achttiende eeuw. In 1752 installeerde de Amerikaanse wetenschapper Benjamin Franklin als eerste zo’n instrument op de schoorsteen van zijn eigen huis in Philadelphia. Zijn vondst bracht een revolutie teweeg in het denken over God en de natuur. Het was niet langer nodig om doodsbang te zijn voor donder en bliksem en de straffende hand van God te vrezen, maar de mens was in staat de natuur beheersen.

In Onweer  Een kleine cultuurgeschiedenis laat Jan Wim Buisman, historicus aan de Universiteit Leiden, zien welke gevolgen de uitvinding van de bliksemafleider had in binnen- en buitenland. De introductie van de bliksemafleider verliep aanvankelijk traag, maar vanaf de jaren 1770 ging het snel. Overal in Europa werden kerken, schepen, woningen en kruitmagazijnen van afleiders voorzien: de St. Paul’s Cathedral in Londen kreeg er een in 1769, de Jacobikirche in Hamburg in 1770. Buisman brengt niet alleen de wetenschappelijke discussies over elektriciteit in kaart, maar onderzoekt ook het kantelende wereldbeeld.

Gaandeweg werd het minder gangbaar om bij onweer aan een straf van God te denken. In religieus-verlichte kringen ging men het onweer juist als een zegen beschouwen, waarbij de overweldigende natuur Gods voorzienigheid demonstreerde. Literatoren als Elisabeth Maria Post en Rhijnvis Feith prezen de overrompelende schoonheid van het indrukwekkende tafereel: ‘De God der eere dondert!’. Muzikanten bootsten vol ontzag het onweer na op het meest imposante muziekinstrument dat er bestond: het kerkorgel. De Duitse componist Georg Joseph Vogler werd een heuse beroemdheid met zijn meeslepende Orgelgewitter. 

Slechts een enkeling trok radicalere conclusies, zoals de auteur van dit Nederlandse drinkliedje, die adviseerde vooral door te blijven drinken bij dreigende onweersbuien: ‘Het dondert! Vrienden! leegt de glazen; / Drinkt lustig! Laat de orkanen razen! / We ontschuilen ’t veiligst bij den wijn’.

Tegelijkertijd bleven allerlei vormen van volks- en bijgeloof bestaan, zowel bij protestanten als katholieken. Zo werd de verering rond de ‘donderheilige’ en martelaar Donatus levend gehouden in de vorm van gebedsprentjes, beelden en liederen. En in het protestantse Krabbendijke in Zeeland was het in de jaren 1940-1945 nog altijd gebruikelijk dat vaders op de dorpel van hun open voordeur gingen staan om het onheil af te wenden.

Dit helder gecomponeerde boek biedt niet alleen een aangename leeservaring, maar is ook een lust voor het oog. De prachtige kleurenafbeeldingen laten zien dat onweer ook een favoriet thema voor schilders was. We zien bliksemschichten in woeste landschappen, de mythologische figuur Prometheus die het vuur aan de mensen geeft, en angstaanjagende Bijbelse taferelen die het einde der tijden aankondigen.

Jammer genoeg besteedt Buisman relatief weinig aandacht aan deze allegorische voorstellingen; de lezer moet zich behelpen met bijschriften. Meer toelichting zou de prikkelende these die hij aan het slot van zijn boek presenteert, van meer diepgang hebben kunnen voorzien. Buisman stelt namelijk dat het temmen van de natuur gepaard ging met een toenemende esthetisering van onweer en bliksem. Dankzij het groeiende besef van veiligheid, dat mede aan de uitvinding van de bliksemafleider te danken was, kwam er volgens hem meer ruimte voor de esthetische ervaring van het verhevene. 

De behoefte om gevoelens van angst en huiver te uiten, bleef namelijk onverminderd. Daartoe boden de kunsten een uitweg. In de ontketende natuurkracht van het onweer zocht de kunstenaar bovendien zijn directe afhankelijkheid van de majesteitelijke God. Zo kregen godsdienstige gevoelens via de kunsten alsnog een stevige impuls, alle bliksemafleiders ten spijt.

Jan Wim Buisman: Onweer – Een kleine cultuurgeschiedenis 1752-1830.

Vantilt; 336 pagina’s; € 29,50.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden