Pretpark Churchill

Veertig jaar na zijn dood heeft de herinnering aan Winston Churchill mythische proporties aangenomen. Britten beschouwen de erfenis van hun oorlogsleider als grote attractie....

'De geschiedenis zal heel gunstig over mij oordelen, want ik schrijf die geschiedenis zelf', zei Winston Churchill eens.

Soms schrijven mensen geschiedenis. Maar vaker maakt de geschiedenis de mensen. Als Hitler er niet was geweest, zouden historici niet zo gunstig over Churchill hebben geoordeeld: een politieke overloper, een mislukte militaire strateeg, een falende minister, een geldverkwister en een parlementariër die te lang aan zijn zetel vasthield.

'Als hij in 1938 was overleden, was hij waarschijnlijk niet meer dan een voetnoot in de historie geweest', erkent James Taylor, hoofd research van het Churchill Museum in Londen, dat vandaag door koningin Elizabeth wordt geopend.

Maar Churchill overleed pas in 1965 - een wereldoorlog, twee premierschappen, talrijke onderscheidingen en een Nobelprijs voor literatuur later. Hij werd de enige leider in de geschiedenis voor wie, bij zijn begrafenis, zelfs de havenkranen bogen. En twee jaar geleden werd hij door het Britse volk gekozen als onbetwist de grootste Brit uit de geschiedenis.

De figuur van Churchill heeft veertig jaar na zijn dood bijna mythische proporties aangenomen. Premiers, koningen en aartsbisschoppen mogen in Groot-Brittannië worden bespot, maar van Churchill moet iedereen afblijven.

Zijn geboortehuis Blenheim, bij Oxford, en zijn woonhuis Chartwell, in Kent, horen bij de populairste attracties van het land. En nu krijgt hij ook nog een eigen museum in Londen, ondergebracht in de Cabinet War Rooms, het toevluchtsoord van de Britse regering in de donkerste uren van de bombardementen. Hier riep hij de Britten op te vechten in de heuvels, de velden, de straten, op de stranden en de landingsplaatsen, en zich nooit over te geven - juist op een moment dat het veel anderen beter leek zich bij Hitlers overwinning neer te leggen.

'De figuur van Churchill is zonder meer controversieel. Maar het is onzin om te zeggen dat hij voor 1940 niet van zich heeft doen spreken. Zijn spectaculaire ontsnapping in 1899 tijdens de Boerenoorlog had hem in Engeland al tot celebrity gemaakt. En hij was zeker ook bekend als succesvol schrijver', zegt Taylor.

Maar als politicus was hij tot 1940 nauwelijks succesvol. Hij was twee keer van partij gewisseld, had troepen ingezet tegen stakende mijnwerkers in 1912, had als minister van Marine gefaald in de Eerste Wereldoorlog, gebruikte in 1920 gas tegen opstandige Koerden tijdens de Britse bezetting van Irak, nam in 1925 als minister van Financiën het desastreuze besluit terug te keren naar de zogeheten Gouden Standaard - de vaste waardeverhouding tussen goudvoorraad en nationale munteenheid - en werd in de jaren dertig zelfs in zijn eigen partij niet meer serieus genomen nadat hij Gandhi een fakir had genoemd. Maar de Tweede Wereldoorlog bezorgde hem op hoge leeftijd zijn finest hour en bepaalde uiteindelijk zijn plaats in de geschiedenis.

Evengoed: zelfs na begin van de Tweede Wereldoorlog op 1 september 1939 had het met Churchill mis kunnen gaan. Hij kwam weliswaar terug in het kabinet, maar een militaire campagne naar Noorwegen mislukte. Op 10 mei 1940 werd hij toch premier, omdat Lord Halifax, zijn voornaamste tegenstrever, als kandidaat uiteindelijk afviel. En in 1942 dachten de Tories er na enkele oorlogsnederlagen serieus over hem te vervangen, maar eigenlijk was er geen alternatief. Churchill won de oorlog en bleef zelfs na de verkiezingsnederlaag van 1945 immens populair.

Zijn statuur overschaduwt nu al zijn fiasco's. De laatste jaren is zijn verering nog verder toegenomen. 'In een tijdperk van onzekerheden gebruiken en citeren politici aan beide kanten van de Atlantische Oceaan Winston Churchill. Niet alleen Tony Blair, maar ook George Bush spiegelt zich aan hem als een sterke leider', zegt Allen Packwood, directeur van het Churchill Archives Centre in Cambridge.

Alles wat aan hem herinnert, vormt inmiddels een attractie die iedere Brit gezien wil hebben. Zijn uitgedrukte Havana-sigaren, waarvan hij er acht per dag rookte zonder ze ooit te inhaleren; de flessen Pol Roger-champagne die hij consumeerde tijdens de lunch; de verrekijker waarmee hij op het einde van zijn leven de paardenkoersen volgde; zijn uniformen - hij was de enige Britse premier in de geschiedenis die op Downing Street een uniform droeg - en zijn fluwelen overalls, waarin hij metselde en schilderde.

Chartwell en de familie Churchill hebben aan het nieuwe museum 160 persoonlijke bezittingen van de premier afgestaan. Daarnaast is er ook een deel van de collectie van het Imperial War Museum in ondergebracht, plus de oorspronkelijke groene voordeur van Downing Street nummer 10, met de scheve 0.

Het nieuwe, elf miljoen pond kostende museum is geen chronologisch overzicht van zijn leven. Het is ingedeeld in vijf thema's: de jonge Churchill, de oorlogsleider, de leider in de koude oorlog, de politicus en de jaren 'in de politieke wildernis'.

Maar het museum is vooral een interactieve ervaring. Centraal staat een tien meter lange levenslijn van de premier, die door de bezoekers zelf kan worden bediend en waar op elk van de dagen van Churchills lange leven verrassende gebeurtenissen in de wereld en van zijn daden kunnen worden opgezocht en bekeken. Er kunnen, in navolging van de legende, schilderijen worden gemaakt, en er kan zelfs worden gevist in een vijver zoals Churchill dat deed op Chartwell.

Daarnaast is er aandacht voor het gesproken woord: talrijke speeches en spitsvondigheden moeten duidelijk maken waarom Churchill vermoedelijk de meest geciteerde spreker is uit de 20ste eeuw.

Ander geluid is er ook - een wandeling door het museum doet soms denken aan een tocht over het slagveld. Boven het hoofd klinken machinegeweren, morse-machines, Spitfires en zelfs een ontploffende atoombom die de bezoeker in het nieuwe museum telkens doen opschrikken. Want Churchill was dan wel een oorlogsleider, hij was zeker geen oorlogsromanticus. Hij wist uit de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog hoe bloedig en erg oorlog kon zijn.

Vooral was Churchill natuurlijk op en top Brit - aristocraat, democraat, kunstschilder, schrijver, metselaar, boer, politicus en de grootste premier uit de Britse geschiedenis. Maar ook iemand die zichzelf voortdurend kon relativeren: 'Honden kijken tegen je op, katten kijken op je neer, alleen varkens kijken je recht in de ogen, als hun gelijke.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden