Prachtige illustraties leggen plantaardige kant Middeleeuwen bloot

De middeleeuwers keken heel anders aan tegen groen: planten waren een bron van gif of genezing. Een prachtig geïllustreerd boek vertelt de plantaardige kant van de Middeleeuwen.

De alruin verbeeld door Apuleius Platonicus in de 9de eeuw.

Ook het plantenrijk heeft zijn verschoppelingen. De mandragora bijvoorbeeld heeft weliswaar magische en medicinale eigenschappen, de plant dient serieus te worden gewantrouwd. Niet voor niets wordt hij in het Middelnederlands duvelsjong genoemd. De mandragora officinarum oftewel alruin laat zich alleen oogsten als er een hond aan wordt vastgebonden. De wortels schreeuwen oorverdovend als ze uit de grond worden getrokken. Hun schreeuw kan zelfs mensen doden.

De Groene Middeleeuwen

Non-fictie
Linda IJpelaar, Claudine A. Chavannes-Mazel (red.)
Lecturis; 304 pagina's; 39.95 euro

Het lijkt een verhaal uit Harry Potter en het stáát ook in Harry Potter, maar mythische verhalen over de alruin doen al de ronde sinds de Oudheid. In de Bijbel worden de 'liefdesappelen' van de plant vermeld, en Shakespeare schrijft over 'geschreeuw als van alruinen die worden uitgegraven'. De alruin duikt daarom vaak op in De Groene Middeleeuwen - Duizend jaar gebruik van planten (600-1600). De illustraties zijn veelzeggend: de vreemd gevormde alruinwortels zijn vaak afgebeeld als mensfiguren, bladeren spruiten uit hun schedels. Geen wonder dat ze schreeuwen als ze worden gerooid.

In driehonderd prachtig geïllustreerde pagina's wordt de plantaardige kant van de Middeleeuwen blootgelegd onder redactie van kunsthistorici Linda IJpelaar en Claudine A. Chavannes-Mazel. Ze doen dit aan de hand van middeleeuwse boeken, herbaria en handschriften die dankzij toegewijde verzamelaars zijn beland in Nederlandse collecties. De Groene Middeleeuwen is breed van opzet en voert de lezer langs botanische, 'medische', mythische, symbolische en kunsthistorische aspecten.

Het is een interessante publicatie in een tijd dat de mens zijn relatie met groenten en kruiden opnieuw aan het uitvinden is - denk aan 'vergeten' groenten en kruiden die overal opduiken. Groen staat sinds een paar decennia voor gezond en duurzaam. In de Middeleeuwen stond groen - de plantenwereld - voor zowel het gevaar van gifstoffen als voor potentieel genezende krachten. De Vlaamse dichter Jacob van Maerlant (ca. 1235 - ca. 1300) bracht in prachtige verzen de toepassing van kruiden onder de aandacht in Der naturen bloeme. Dat venkel nog altijd heet te helpen bij de spijsvertering, bewijst dat kruidenkunde een domein is van trial and error. Dat we geen 'vlozaad' meer gebruiken bij 'ernstige ziekte' mag een geval van voortschrijdend inzicht heten.

Bloem- en plantmotieven waren bij de middeleeuwers geliefd als decoratieve omlijsting van teksten en miniatuurtjes in gebeden- en getijdenboeken, fijnzinnige juweeltjes gemaakt door vele ambachtslieden, van inktmakers en verfmengers tot verluchters (miniaturisten). Botanische motieven vertelden soms een eigen verhaal in een esoterische taal. Lang niet alle symbolen overleefden de eeuwen. Wie weet nog dat viooltjes verwijzen naar nederigheid, en anjers naar de incarnatie van Christus? Een motief dat de tijd heeft doorstaan is de roos als geïdealiseerde voorstelling van de vrouw. In de middeleeuwse bestseller Roman de la Rose wurmt een verliefde jongeman zich door venijnige stekelhagen om bij een ontluikend, licht opbollend rozenknopje te komen dat hij wil kussen. Als hij dichterbij komt wordt het knopje roder en voller, het springt aan de bovenkant ietsje open. De middeleeuwse erotiek laat niets te raden over.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden