BoekrecensieElif Shafak

Prachtig literair antwoord op de dood ★★★★★

Wat gebeurt er in het bewustzijn op de grens tussen leven en dood? De Turks-Britse Elif Shafak schreef een schitterende, troostrijke roman over een vrouw die weigert als slachtoffer te sterven.

Elif Shafak. Beeld null
Elif Shafak.

Ik heb eens iemand voelen doodgaan en ik kan hier gemakkelijk vertellen dat het mooi was: ik nam haar in mijn armen en noemde de namen van haar kinderen, haar kleinkinderen. Ik streek over haar dunne haren en zei dat het goed was, dat ik bij haar was en ik noemde steeds weer de namen van haar geliefden, allemaal waren ze bij haar, als het ware.

Ik zou huichelen, want ik kan ook vertellen dat het gruwelijk was: ik noemde de namen van haar naasten, de mensen van wie zij werd weggezogen op dat moment, ik hield haar lichaam vast maar niet haarzelf, ze ontglipte me, ze kon steeds minder zien, horen, voelen, ze werd weggetrokken en verdween in het niets. En nu kun je heus beargumenteren dat dit geruststellend is: de afwezigheid van álles betekent ook de afwezigheid van lijden. Maar zo voelde het niet. Ik vond het afschuwelijk. Het verdwijnen betekende verwijderd raken van de anderen: de absolute eenzaamheid.

Literaire troost

In het nieuwe boek van de Turks-Britse schrijver Elif Shafak (1971) vond ik de troost die literatuur hier kan bieden: tegenover de dood staat het leven, tegenover de eenzaamheid plaatst Shafak de anderen, ze komen tot je via vriendschappen, of via je verbinding met gebouwen, steden, tradities, cultuur. Maar waar ik de namen van de geliefden opnoemde, totdat die het aller-, allerlaatste waren dat nog op de grens tussen dood en leven klonk, gaat Elif Shafak een stap verder…

Want er gebeurde nóg iets toen iemand in mijn armen stierf: het doodgaan zelf. Ik kon helemaal niet zien wanneer hét gebeurde. Wat was de laatste adem? Welke was de laatste beweging – ik wist die niet te vatten. Wanneer trad de dood precies in? Het lukte me niet die te betrappen.

Elif Shafak komt nu met een prachtig, literair antwoord: in 10 minuten 38 seconden in deze vreemde wereld gebruikt ze het perspectief van de geest in een lichaam dat nét dood maar nog niet tot rust is gekomen.

Tequila Leila ligt in een stalen afvalcontainer in Istanbul en is net vermoord omdat ze prostituee is/was. Haar bewustzijn sputtert na en haar voornaamste zorg op het moment van haar eigen sterven blijkt te zijn hoe vreselijk dit voor haar vrienden zal worden. Ze denkt aan dat bonte gezelschap. Aan Nostalgie Nalan, de boerenzoon die naar Istanbul vluchtte om zich te laten vernederen, mishandelen én ombouwen tot de vrouw die hij werkelijk was. Aan Zaynab122, waarzegster en bordeelhulpje, die haar geringe lengte aan haar naam vastplakte om niet steeds dezelfde vraag te hoeven beantwoorden. Aan Jamilla, verhandeld uit Somalië, gebroken en mishandeld, maar nochtans in staat iemands ziel te lezen en dan haar hart open te stellen. Aan jeugdvriend Sabotage Sinan, die veel te gevoelig en intelligent is om met de andere mannen mee te komen. Aan Humeyra Hollywood, uitgehuwelijkt, geslagen met een klerenhanger op haar rug, een ijzeren tang op haar benen en een wrak nadat ze jaren in Istanbul heeft gezongen in nachtclubs en gespeeld in films om je voor te schamen.

Alle vijf zijn ze verstoten, verkracht, misbruikt, in elkaar geslagen en vernederd in de patriarchale samenleving door eender welke -isten: nationalisten, communisten, islamisten, kapitalisten, solipsisten.

Níét denkt Tequila Leila aan haar vader die haar heeft verstoten, haar oom die haar heeft verkracht, de jongen die haar aan een bordeel heeft verkocht, haar moeder die eigenlijk haar moeder niet was maar het baby’tje had afgepakt van de andere vrouw van haar vader. Ook niet denkt ze aan de man die haar met zuur overgoot, aan de soldaat die haar geliefde vermoordde, aan de man die haar doodsloeg. In haar laatste momenten definieert Tequila Leila zich ondanks alles níét als slachtoffer, maar als deel van een hechte en liefdevolle vriendengroep.

Echt gebeurd

Dat Shafak echt gebeurde verhalen heeft gebruikt, laat niet onberoerd. Het boek leest deels als aanklacht tegen het geweld waar vrouwen in Turkije – en elders – onder lijden. Het speelt in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw, maar in het nawoord stelt de schrijver dat dit niet iets is van toen. Om deze roman werd een onderzoek ingesteld naar de in Londen woonachtige Shafak, die zegt dat ze niet veilig naar Turkije kan reizen. Zo kon ze niet bij haar oma zijn toen die sterf, noch naar Istanbul afreizen voor de begrafenis. Je voelt haar woede hierover in de toon van de opdracht: ‘Voor de vrouwen van Istanbul en voor de stad Istanbul, die altijd al een vrouwenstad is geweest’ – alsof ze haar stad terugpakt.

In het persbericht noemt de uitgeverij haar niet voor niets ‘een feministische stem’. In dit boek is ze nog veel meer. Shafak speelt prachtig met perspectieven, besteedt terloops aandacht aan het bewustzijn van een baby (‘Eindelijk kwam de baby tot een besluit’), wekt beelden, kleuren, geuren op en is ook een vrolijk schrijver. Ter bestrijding van al het verdriet zijn er groteske humor en – hier niet te onthullen – actie in de grand finale.

Istanbul, leren we, is een vloeibare stad, niets is er permanent, maar ter bestrijding van de eenzaamheid die de dood brengt, is er vriendschap. De vijf waren ‘veel sterker en stralender, en veel meer levend, wanneer ze elkaar aanvulden’.

Veel meer levend, ja!

Elif Shafak: 10 minuten 38 seconden in deze vreemde wereld

Uit het Engels vertaald door Manon Smits. Nieuw Amsterdam; 320 pagina’s; € 22,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden