Poubelle: kroniek van een andere wereld

Europa en Nederland komen er niet best vanaf in Pieter Waterdrinkers meeslepende roman 'Poubelle', over de afgelopen jaren in Oekraïne. De Rusland-chroniqueur licht toe in boekdecor Kiev.

Pieter Waterdrinker in een cafetaria in Vasilkiv, net buiten Kiev. Beeld Aurélie Geurts

'Kijk, twee hoertjes.' Met zijn wijnglas gebaart Pieter Waterdrinker naar twee Oekraïense vrouwen die een tafeltje verderop plaatsnemen. De vrouwen dragen knielaarzen en korte rokjes. Maar noemde Waterdrinker deze vrouwen nou hoertjes? Of zei hij hoedjes, vanwege de hoedjes die de vrouwen dragen?

'Dit zijn hoeren, dat zie je meteen', zegt Waterdrinker. 'Kijk naar die man die erbij zit. Volledig ongeïnteresseerd in wat die vrouwen vertellen. Ik zeg het je, buiten staat een auto met chauffeur te wachten. En die vrouwen moeten hun hoedjes ophouden tijdens de seks. Geloof me, daarvoor woon ik al veel te lang in de voormalige Sovjet-Unie.'

Waterdrinker laat nieuwe Oekraïense wijn aanrukken. Fles drie - na een wodkaatje vooraf. 'Ongelooflijk', zegt hij tegen de ober. 'In al die jaren heb ik nog nooit zulke goede wijn uit de voormalige Sovjet-Unie gedronken.' De ober knikt beleefd. Dan begint Waterdrinker over zijn miljonairsvriend in Kiev met wie hij een tijdje terug op stap ging. 'Die neemt gewoon vijftien modellen mee op zo'n avond. Ik maak het surrealisme hier zelf mee.'

De vraag aan Pieter Waterdrinker was of de hoeveelheid seks in zijn nieuwe boek het verhaal niet wat onrealistisch maakt. De pro-Russische rebellenleider in Oost-Oekraïne doet het met de Amerikaanse journaliste. De Amerikaanse journaliste doet het ook met de Nederlandse europarlementariër. En die twee doen het weer met de vrouw van de Oekraïense oligarch. Tegelijkertijd.

Maar Pieter Waterdrinker (54), chroniqueur van het moderne Rusland en correspondent voor De Telegraaf en Vrij Nederland, leeft al meer dan twintig jaar in een andere wereld. En dat maakt zijn tiende boek zo interessant.

Poubelle gaat voor een groot deel over Nederland, maar kan alleen vanuit het buitenland geschreven zijn. Het is een gedurfde roman die Nederlanders een spiegel voorhoudt. Poubelle behoort tot een genre dat in de Nederlandse literatuur nauwelijks nog bestaat: fictie die zich afspeelt te midden van een belangrijke gebeurtenis in de recente geschiedenis.

Op een markt in Kiev. De hoed laat Waterdrinker maar liggen, wel koopt hij een binocular. Beeld Aurélie Geurts

Het decor voor het meeslepende fictieverhaal is het Europa dat afstevent op de ramp met de MH17. Een gefrustreerde schrijver met huwelijksproblemen trekt vrijend en drinkend door Zuid-Frankrijk, de Russische kunstwereld, de Amsterdamse grachtengordel en belandt als europarlementariër op het podium bij de Maidanrevolutie in Kiev, waar hij de demonstranten belooft dat Oekraïne kan rekenen op een toekomst in Europa. Net zoals de europarlementariërs Guy Verhofstadt en Hans van Baalen in 2014 de betogers in Kiev aanmoedigden.

Met het verschil dat je in het boek meekijkt in het hoofd van de politicus die Oekraïne gouden bergen belooft. In het hoofd klinkt het: die beloften kunnen we als Europa nooit waarmaken, dit is je reinste volksverlakkerij. Zijn we door het geven van die valse hoop niet medeaanstichters geworden van de oorlog in Oost-Oekraïne? En hadden we die oorlog voorkomen, dan was de MH17 ook niet...

Nee, een mooi spiegelbeeld krijgt Europa niet te zien in de spiegel van Pieter Waterdrinker. Om zijn roman toe te lichten leidt de schrijver ons twee dagen rond in en om Kiev, een van de belangrijkste decors van Poubelle.

De straten van Kiev

'Hier, kijk nou toch eens.' Waterdrinker wijst vanaf de stoep naar het dak van een stalinistisch pand in het hart van Kiev. Boven op het pastelkleurige gebouw staan wat muurtjes van rode bakstenen voor een nieuwe verdieping. 'Overal wordt illegaal gebouwd sinds de revolutie', zegt Waterdrinker. 'De corruptie is alleen maar erger geworden. Om daar wat tegen te doen heb je Europa echt niet nodig.'

Even verderop bij een winkel met de tekst 'Make money not art' op de gevel: 'Echt de Europese droom weer.'

Tijdens de wandeling door Kiev beschrijft Pieter Waterdrinker zijn gemoedstoestand als 'vrolijke zwaarmoedigheid'. 'Tja, het is niet zo dat ik op dit moment juichend in de wereld sta.' Het boek heet niet voor niets Poubelle - Frans voor afvalbak.

Puinzooi

Zo ziet de wereld volgens Waterdrinker er op dit moment uit. Als een puinzooi. Met het zogenaamd democratische Europa dat de weg volledig kwijt is. 'Europa heeft geen enkel idee waar het naartoe moet', zegt Waterdrinker als hij een van de mooiste stukjes Kiev inloopt, een oude kasseienweg die omhoog kronkelt naar de Sint-Andreas Kerk.

In de straten van deze stad ontstond twee jaar geleden het idee voor de roman toen hij als correspondent verslag deed van de opstand op Maidan. Ook gebruikt Waterdrinker zijn journalistieke ervaring op de Krim, in Oost-Oekraïne, in Rusland en zijn reizen door Europa. Die decors vlecht Waterdrinker knap aan elkaar. Poubelle is zijn meest ambitieuze roman, en met 544 pagina's ook zijn omvangrijkste.

Vlak bij het oude woonhuis van de schrijver Michail Boelgakov stopt Waterdrinker in de kasseienstraat. Zijn oog is op een originele pathefoon uit de Sovjet-Unie gevallen, meer dan vijftig jaar oud, inclusief platen met muziek uit die tijd. 'Mijn vrouw gaat me vermoorden, maar ik vind hem gewoon leuk.' Waterdrinker begint te dromen. 'Dan ga ik in Zuid-Frankrijk in het gras zitten. Wijn erbij, brood. Ik zie het helemaal voor me.' Maar Waterdrinker laat de opwindbare lp-speler toch staan. Moeilijk mee te nemen in het vliegtuig. In plaats daarvan koopt hij verderop in het straatje een binocular voor in de Peterburgse theaters - voorlopig zal hij toch nog wel in Rusland zitten.

Pieter Waterdrinker: 'Tja, het is niet zo dat ik op dit moment juichend in de wereld sta.' Beeld Aurélie Geurts

Het vijfsterrenhotel

Het Premier Palace Hotel is het duurste hotel van Kiev. Eigenlijk geen plek voor Waterdrinker, want hij en zijn Russische vrouw zijn naar eigen zeggen 'te dom om geld te verdienen'. Van zijn boeken kan hij niet leven. Ondanks lovende recensies, vertalingen in het buitenland en nominaties voor internationale prijzen brak Waterdrinker nooit echt door bij het grote publiek in Nederland. Al verkocht hij meer dan elfduizend exemplaren van zijn vorige roman, De correspondent.

In het Premier Palace Hotel vond Waterdrinker een belangrijke bouwsteen voor zijn roman. 'Tijdens Maidan zat het hier vol ingevlogen Amerikanen en Europeanen', zegt Waterdrinker bij een americano in de donkerbruine bar van het hotel. 'Hier werd misschien wel meer beslist dan tussen de demonstranten op het plein.' Dit zijn de hotels waar politici neerstreken om het Oekraïense volk toe te spreken. Zoals Guy Verhofstadt en europarlementariër Wessel Stols uit Poubelle.

Moreel failliet instituut

De toespraak van een Europeaan op het Maidanplein speelt een grote rol in het boek. En geen goede voor Europa. 'Het kan niet meer dat Europa van alles belooft zonder ernaar te handelen', zegt Waterdrinker. 'Dat ziet Wessel Stols heel goed. Hij realiseert zich dat we in Europa een leven leiden dat niets meer te maken heeft met idealen. Alleen is hij de enige die zich dat aantrekt.'

De Europese Unie is in Poubelle een moreel failliet instituut dat op springen staat, en in werkelijkheid eigenlijk ook, zegt Waterdrinker. Hij was een week in Straatsburg en zag direct parallellen met de Stalintijd. 'Ik zat in een heel vliegtuig met slechts drie europarlementariërs. Drie! Ze werden bij aankomst allemaal opgewacht door privéchauffeurs. Dat is toch niet verdedigbaar? Er liepen allemaal lekkere dames rond in korte rokjes. Maîtresses, maar die noemen ze secretaresses.'

Voor Waterdrinker is de EU deels een kapitalistische variant van de Sovjet-Unie - eenzelfde overdadig experiment om landen te verenigen en met dezelfde privileges voor de top als Stalin die aan zijn partijtop gaf. Waterdrinker: 'Alleen mag je dit soort dingen niet zeggen in Nederland.' Waterdrinker zegt dat soort dingen dus wel.

Het platteland

Alberto, de taxichauffeur die Waterdrinker gereserveerd had, is niet komen opdagen voor de rit naar het Oekraïense platteland. De auto van de vervangende chauffeur is aan zijn laatste kilometers bezig. 'Het lijkt wel een botsautootje', zegt Waterdrinker. Hij geeft opdracht de stad uit te rijden. 'Gaan we eens even kijken of ze op het platteland in spanning zitten te wachten op het referendum.'

Waterdrinker ergert zich aan de berichtgeving in sommige Nederlandse media over het referendum. 'Op de publieke omroep hoorde ik vanochtend nog dat heel Oekraïne bezig is met het referendum in Nederland. Nou, je hebt het vandaag zelf gezien. Dat is gewoon niet waar.'

Bij het uitrijden van Kiev maken de flats langs de weg plaats voor krakkemikkige huisjes met golfplaten. 'Zo ziet Rusland er ook uit buiten de grote steden, straatarm.' De taxi stopt in het plaatsje Vasilkiv. Twee mannen sleutelen er in de berm aan een kapotte Lada. Boven de weg hangen zwarte wolken uitlaatgassen. Een kreupele jongen probeert naar de bushalte te lopen. Een stoep is er niet, alleen wat zandpaden. Oude vrouwen verkopen er wat kleding en stukken vlees op kleedjes. Hier en daar ligt een berg vuilnis. Een poubelle.

Van boekdecor naar boekdecor

De schrijver spreekt een man met een emmer en verfvlekken aan. Referendum? Geen idee. Van de tien ondervraagden zegt niemand te weten dat Nederland stemt over het Europese associatieverdrag met Oekraïne. 'Dat hoor je niet zo vaak in Nederland', zegt Waterdrinker.

Hij loopt langs het vuilnis terug naar de taxi. Zo trekt hij al meer dan twintig jaar door de voormalige Sovjet-Unie. Van boekdecor naar boekdecor. Hoe houdt Waterdrinker het vol?

Hij schiet in de lach. 'Ja, Rusland is een moeilijke liefde. Het is zo veel makkelijker om van de Provence te houden. Maar de moeilijkste liefdes zijn meestal ook de mooiste liefdes. Het valt alleen vol te houden als je hier vaak weggaat.' Naar Zuid-Frankrijk bijvoorbeeld, waar zijn Russische vrouw nu is. Of Italië, Spanje.

Ooit hoopt Waterdrinker er te gaan wonen om een Spaanse roman te schrijven. Maar nu nog niet. 'De mensen ontroeren me hier nog steeds. Ze hebben het ergens over. Als ik in de trein zit naar Doetinchem wordt er altijd zo gezeverd. Ik kan daar niet tegen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.