Postuum John Kraaijkamp: komiek van de oude stempel met perfecte timing

Hij had dat grappige lachje. Dan trok hij even met een lip en ontblootte zijn kleine ondertanden. Zijn gezicht kreeg meteen iets komisch, en tegelijkertijd ook iets ongemakkelijks. Johnny Kraaijkamp was een komiek van de oude stempel, geprezen om zijn perfecte timing. Maar de tragiek was nooit ver weg, en dat kon hij gebruiken in zijn serieuze toneelrollen. Gisteren overleed hij, op 86-jarige leeftijd, in het bijzijn van familie en vrienden.

John Kraaijkamp © anp

Jan Hendrik heette hij eigenlijk, maar dat werd al snel Johnny. Geboren op 19 april 1925 aan het Kadijksplein in Amsterdam, groeide hij op in de Kinkerbuurt waar het gezin Kraaijkamp - hij had twee oudere zussen en een broer - al snel naar toe verhuisde. Zijn vader was een groenteman én een grapjas. 'Heel gekke man, die ouwe van mij. Hij deed niks, maar als ie wat zei, moest je lachen.' Nadat hij na een ongeluk met zijn groentekar arbeidsongeschikt was geworden, deed vader Willem letterlijk niks meer. Zijn moeder maakte huizen schoon voor wat geld. Op zijn dertiende moest Johnny zelf aan de bak.

Haringkar
Zijn komisch talent openbaarde zich al snel. Op school eerst, later op een Amsterdamse straathoek rond een haringkar. Op z'n veertiende stond hij in Carré, als jongenssopraan. Niettemin zei hij later in een interview: 'Ik had nooit gedacht entertainer te worden.
Dat is na Duitsland gekomen (hij werd in '43 opgepakt en daar te werk gesteld, red.). Ik zong bij Heck in Amsterdam, had een gitaar, deed net alsof ik mezelf begeleidde. Daar is het flauwekul maken begonnen. Toen entertainen in een bar. Praten met het publiek, de lach uitlokken, als een sport, een soort verslaving.'

Vermoedelijk zal Johnny Kraaijkamp (of John sr. - 'op mijn 58ste en met vier kinderen is het geen Johnny meer, maar John') bij het grote publiek van nu het best bekend zijn als Piet Bovenkerk uit de comedyserie 'Het Zonnetje in Huis', die vanaf 1993 tien jaar lang te zien was op de televisie (en daarna op allerlei commerciële zenders werd herhaald). Hij speelde hierin naast zijn zoon John Kraaijkamp jr. en Martine Bijl - een oude knorrige pa die bij zijn zoon in huis wil komen wonen nadat zijn vrouw is overleden.

Rijk de Gooijer
Het publiek van eerder zal misschien sneller denken aan Kraaijkamps samenwerking met Rijk de Gooijer die hij leerde kennen in het Amsterdamse amusementscircuit en met wie hij optrad in 'De Weekendshow', en een paar grammofoonplaten maakte ('Wij zijn twee eenzame cowboys'). Ze gingen uit elkaar en kwamen weer samen in de jaren zestig bij de befaamde tv-inzamelactie 'Open het dorp' met Mies Bouwman. Daarop gingen ze verder met hun eigen show, 'Johnny en Rijk' (later voortgezet als 'n paar apart') met Rijk als aangever en John als komiek. Ze leken onafscheidelijk, en meesttijds konden ze het redelijk vinden, maar vrienden werden ze pas op hoge leeftijd.

Zware toneelrollen
Minder breed bekend wellicht, is het feit dat Kraaijkamp op latere leeftijd in het theater zware toneelrollen op zich nam. De titelrol in 'King Lear' bij het Ro Theater in 1979 betekende zijn doorbraak in dat verband. 'Ik hoopte het wel, maar ik wist niet dat een artistieke loopbaan voor mij mogelijk was. De serieuze kant was er altijd, maar ook de uitstraling van de komiek (..). Nu is er een combinatie ontstaan, maar veel mensen blijven toch in mij de komiek Kraaij zien.'

Hij was doodsbenauwd bij de première, en bijna niet opgegaan. Maar het betekende een kentering in zijn carrière. In 1984 kreeg hij de Louis d'Or, de hoogste toneelonderscheiding, voor zijn vertolking van Jacques in 'Jacques de fatalist en zijn meester'. Hij kon het niet geloven. 'Die man zegt: 'U bent echt unaniem door de jury voorgedragen'. Toen waren we hier echt effe kapot. Ja, toen was het echt tranen met tuiten, effe.'

In 2007 ontving hij de Blijvend Applaus Prijs vanwege zijn 'bijzondere bijdrage aan het Nederlands theater, de film en de televisie.'

Een uitgebreider postuum en meer over Johnny Kraaijkamp en zijn betekenis voor theater, televisie en cabaret in de Volkskrant van morgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.