'Postmodernisme is veranderd in populisme'

Jarenlang golden feiten onder intellectuelen als een kwestie van perspectief. In dat gat sprongen populisten als Trump. De filosoof Maurizio Ferraris pleit voor een Nieuw Realisme.

Maurizio Ferraris: 'De regering Bush begon een oorlog op basis van vervalste bewijzen.' Beeld Editori Laterza

Een bubbel-bewoner, zo mag je de gemiddelde kiezer wel noemen, of-ie nou in Amerika, Turkije of Nederland leeft. Politici lijken met steeds grovere leugens weg te komen, iedereen heeft zijn eigen gelijk. Maar is de intellectuele elite daar niet zelf een beetje debet aan? Want die verkondigde toch decennialang het post- modernisme, de leer die een einde maakte aan 'de waarheid' en alles bestempelde tot een kwestie van 'perspectief'? Is het dan gek dat demagogen in dat gat duiken?

De Italiaanse filosoof Maurizio Ferraris was doordrenkt van het postmodernisme, maar keerde zich daarvan af. Hij schreef een vlammend pleidooi voor het Nieuwe Realisme. Het is weer tijd voor de feiten, voor de waarheid. Vanuit zijn thuisbasis Turijn, in het Engels met een zware Italiaanse tongval, vertelt Ferraris telefonisch hoe zijn 'bekering' tot stand kwam.

Wanneer realiseerde u zich dat het postmodernisme een doodlopende weg was?

'De overwinning van Silvio Berlusconi, die in maart 1994 voor het eerst de verkiezingen won met Forza Italia, staat mij scherp voor de geest. De politiek ondergroef als eerste de zekerheden van ons postmoderne denkers.'

Berlusconi verwierf bekendheid en macht met de wervelende televisieshows van zijn conglomeraat Mediaset. Daarbij ondermijnde hij voortdurend begrippen als waarheid en realiteit. De conservatieve mediatycoon bleek bovendien niet zoveel op te hebben met idealen als de verheffing van het volk, of de emancipatie van vrouwen, homo's en andere minderheden. En precies door die combinatie van realpolitik en media-populisme hield Berlusconi postmodernisten een spiegel voor.

Want waarom trokken postmodernistische denkers eigenlijk ten strijde tegen de rede en dé waarheid? Volgens Ferraris omdat ze streefden naar emancipatie. Zij zagen de werkelijkheid als een sociale constructie met achterliggende machtsverhoudingen die blootgelegd moesten worden. De traditie van het westerse denken was een belemmering voor emancipatie, die vernietigd moest worden. 'Kennis werd gezien als een vorm van macht', legt Ferraris uit, 'en diende daarom met wantrouwen te worden bezien.'

Het manifest van Ferraris

'Het Nieuwe Realisme wil het begrip realisme weer zijn rechtmatige plek teruggeven - in de filosofie, politiek en het alledaagse leven - nadat het in de postmoderne wereld was afgegleden tot filosofische naïviteit en politiek conservatisme', zo schreef Maurizio Ferraris in augustus 2011 in La Repubblica. Dat artikel triggerde het debat over het Nieuwe Realisme en vormt de basis van het Manifest dat hij in 2012 publiceerde. Het won snel aan invloed. Zo werd vorig jaar in Amsterdam een internationaal congres gehouden over de toekomst van het realisme, waar ook de bekende Duitse denker Markus Gabriel sprak. Wat Ferraris betreft, komt er snel weer eentje: 'Ik hou van Nederland omdat het, zoals Descartes en Spinoza ons leren, in zekere zin het land van filosofen is.'

En daar zit volgens de Italiaan een 'innerlijke tegenstelling in het hart van het postmodernisme'. Vooruitgang was altijd verbonden met de opmars van de wetenschap en de rede. En hoewel postmodernisten ook voor vooruitgang waren, kwam die opeens in een kwaad daglicht te staan. Objectieve kennis bestond niet meer. Zo kwam er een einde aan het gezag van experts, en maakten postmodernisten vooruitgang juist moeilijker.

Hun eigen poging om tot emancipatie te komen, door middel van filosofische analyse van al die verschillende perspectieven, zat bovendien gevangen in een vaag ironisch spel. Teksten werden tot op het bot gefileerd, op zoek naar de sociale constructie die ze zouden vertegenwoordigen. Het leidde tot steeds onbegrijpelijker jargon, waarbij begrippen tussen aanhalingstekens werden gezet om het subjectieve karakter te benadrukken. Andere wetenschappers staken er de draak mee, bijvoorbeeld met de 'Postmodernism Generator' op internet, die automatisch quasi-wetenschappelijke artikelen genereert.

Postmodernisten dachten een eerlijker beeld te schetsen van hoe de wereld in elkaar zit. Intussen vergaten ze de échte realiteit, de wereld die vrolijk verder draaide, te analyseren. Ferraris: 'Omwille van waarheid en werkelijkheid werden dé waarheid en dé werkelijkheid opgegeven.'

Het kan nuttig zijn om traditie kritisch te bezien en vraagtekens te zetten bij vooronderstellingen, maar die methode kan ook misbruikt worden. Als álles een kwestie van perspectief wordt, biedt dat cynische machtsdenkers de kans om met bewuste leugens de werkelijkheid te manipuleren. Of, zoals de Italiaan het iets filosofischer verwoordt: 'Het probleem van deze dialectiek is dat het simpelweg alle initiatief overlaat aan anderen.'

In Italië sprong Berlusconi in het gat. 'De opkomst van het media-populisme is een voorbeeld van een afscheid van de realiteit dat juist helemaal niet emanciperend werkte', zegt Ferraris. 'En dan heb ik het nog niet eens over het zonder scrupules gebruiken van de waarheid als een ideologische en im-perialistische constructie door de regering-Bush. Die begon een oorlog op basis van vervalst bewijs over massavernietigingswapens. Op het nieuws en in politieke talkshows regeerde het principe van Nietzsche, de ware held van de postmodernisten: er zijn geen feiten, alleen interpretaties.

Ferraris: 'De opkomst van het media-populisme is een voorbeeld van een afscheid van de realiteit dat juist helemaal niet emanciperend werkte'. Beeld afp

'Postmodernistische filosofen stelden dat principe altijd voor als de weg naar emancipatie, maar in feite werd het gebruikt als rechtvaardiging om te kunnen zeggen en doen wat je maar wilt. De ware betekenis van Nietzsches idee werd duidelijk: might is right, oftewel: wie de macht heeft, heeft gelijk.'

Critici wijzen in dat verband op de cynische opmerking van een anonieme adviseur van de regering van George W. Bush, vermoedelijk Karl Rove, tegenover een journalist: 'Als wij handelen, scheppen we onze eigen werkelijkheid, en terwijl jullie die werkelijkheid grondig bestuderen, zullen wij weer handelen en zo weer nieuwe werkelijkheden scheppen.'

En u beschouwt Berlusconi als de voorloper van dat politieke populisme?

'Ja, zoals Mussolini een voorloper van het fascisme was en Machiavelli van de moderne politiek. Maar het zou oneerlijk zijn tegenover Machiavelli en zelfs tegenover Mussolini om ze op hetzelfde niveau als Berlusconi te plaatsen.'

A propos, in uw ogen zijn de 'daders' altijd rechts, zoals Bush, Wilders en Trump?

'Populisme is altijd rechts, ook als het zich voordoet als links. In Argentinië had Juan Perón behoorlijk linkse denkbeelden, maar hij bood onderdak aan nazi's.'

Maar linkse populisten nemen het toch ook niet altijd even nauw met de feiten, zoals Beppe Grillo die in uw land tekeer gaat tegen de Europese Unie?

'Misschien wel, maar links zijn betekent voor mij ook dat je politiek beschouwt als een serieuze en professionele zaak. De mensen van Cinque Stelle, de Vijfsterrenbeweging van komiek en politicus Grillo, zijn geen professionele politici, sterker nog, ze zijn anti-politiek en beschouwen de politiek als nutteloos. Dat is voor mij per definitie een rechts element.

'Neem bijvoorbeeld de beweging Rex, die in de jaren dertig van de vorige eeuw opkwam in België, dichtbij uw land. Die partij had veel linkse trekken, waaronder harde kritiek op de banken. Hun leider Léon Degrelle bedacht zelfs het scheldwoord 'banksters', een samentrekking van bankiers en gangsters - het verbaast me dat Cinque Stelle dat woord nog niet uit de mottenballen heeft gehaald. Maar uiteindelijk bleken ze radicaal rechts te zijn, en vocht Degrelle aan het Russische front mee voor Hitler...'

In hoeverre valt dat populisme de westerse intellectuele elite te verwijten?

'De schuld ligt niet bij alle postmoderne intellectuelen, maar bij degenen onder hen die het falen van hun utopia's niet hebben opgemerkt. Zij bleven realisme ten onrechte identificeren met realpolitik en conservatisme. Halverwege de jaren negentig ben ik zelf van postmodernisme naar realisme overgeschakeld, omdat ik me het belang realiseerde van feiten tegenover interpretaties, en van de behoefte aan referentie aan de werkelijke, niet-geconstrueerde wereld. Dit gebeurde precies op het moment dat postmodernisme, inmiddels de dominante ideologie, stelde dat alles een sociale constructie is.'

En dus bent u van perspectief veranderd...

'Wie nauwkeuriger kijkt, ziet dat ik niet echt van perspectief ben veranderd, zoals een revolutionair die reactionair wordt. In de jaren zeventig en tachtig betekende postmodernist zijn dat je perspectief is gericht op emancipatie. Maar sinds de jaren negentig betekent juist het verwerpen van postmodernisme dat je vasthoudt aan dat emancipatoire ideaal, terwijl postmodernisme is veranderd in populisme.'

In de Volkskrant hield Kees Kraaijeveld pas een pleidooi om de 'waarheid' weer in ere te herstellen als een van onze belangrijkste waarden.

'Daar sluit ik me bij aan. Het is absoluut onmogelijk om je een democratie voor te stellen zonder waarheid. De denkfout dat we een democratisch proces kunnen hebben dat louter en alleen gebaseerd is op consensus, onafhankelijk van feiten en de waarheid, zorgt momenteel juist voor een democratisch tekort. We moeten altijd de mogelijkheid openhouden dat een miljoen mensen het fout hebben, en dat één persoon gelijk heeft.'

'We zijn de waarheid uit het oog verloren'

Vrijheid, gelijkheid en democratie hebben we hoog in het vaandel staan. Het slachtoffer is de waarheid, stelt Kees Kraaijeveld, en dat is een kostbare vergissing. (+)

Hebben journalisten daar een rol in?

'Ja, het is mijn stelling dat de media, die als belangrijk instrument in de vorming van de publieke opinie onderdeel uitmaken van de democratie, hier een plicht in hebben.' Lachend: 'Ik mag hopen dat wat ik elke dag in de krant lees wáár is.'

Factchecken dus, ook bij live-debatten op televisie?

'We moeten ervoor waken dat het bij die debatten gaat om emoties en beeldvorming, confrontaties zonder enige verwijzing naar de openbare werkelijkheid. Ik vraag me af waarom we doodgegooid worden met roddels over het privéleven van Clinton en Trump, terwijl het gaat om de vraag wat de komende jaren het beleid wordt van de Verenigde Staten. Men gaat ervan uit dat de televisiekijkers dom zijn... onzin!'

Hoever moeten journalisten daarbij gaan? Desnoods onwaarheden censureren?

'Journalisten moeten de waarheid vertellen, maar zich er ook bewust van zijn dat een verhaal altijd aantrekkelijker is dan een feit. De vrijheid van de pers is een tweesnijdend zwaard, net als democratie: ze maakt mogelijk om alle meningen te uiten, ook onjuiste. En die laatste zijn meestal talrijker. Maar als we moeten kiezen tussen een democratie die mogelijk maakt ook onjuiste meningen te uiten en een tirannie die alleen 'juiste' meningen toelaat, kunnen we maar beter aan vasthouden aan democratie.'

Hoe kijkt u aan tegen de opmars van populistische partijen die ageren tegen immigratie en sceptisch zijn over het Europese project?

'Schopenhauer citeerde eens een Engelsman die zei: 'Ik ben niet rijk genoeg om me een geweten te kunnen veroorloven.' Dat suggereert dat je voor progressieve idealen, voor een beleid van tolerantie en een open samenleving, zo niet rijk, dan op z'n minst positief over de toekomst moet zijn. En daar ontbreekt het momenteel aan in een groot deel van Europa, net als in de jaren dertig. Maar ik ben ervan overtuigd dat de ervaring van de jaren veertig, en het feit dat er ondanks alles nog steeds een verenigd Europa bestaat, zij het verzwakt, zal voorkomen dat de geschiedenis zichzelf herhaalt.'

Hoe lang denkt u dat het postmodernisme nog invloed zal hebben?

'Dat heeft wetenschapsfilosoof Thomas Kuhn mooi verwoord: een theorie blijft leven totdat haar verkondigers met pensioen gaan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.