Portugal als decor van het sprookjesachtige Arabian Nights

In zijn nieuwste epos, een Duizend-en-een-nachtvariatie, toont cineast Miguel Gomes opnieuw waarin zijn grote kracht schuilt.

Crista Alfaiate en Dinarte Branco in Arabian Nights van Miguel Gomes.

Serieuze paniek of is het een grap? Bij Gomes (Lissabon, 1972) weet je het nooit zeker. Weinig andere hedendaagse filmmakers zijn zo bedreven in het uitgummen van de grens tussen fictie en documentaire. Weinig regisseurs ook weten van hun films zulke schijnbaar spontaan op het doek groeiende avonturen te maken als Gomes.

'De meeste films zijn saai omdat ze niet veranderen', zei Gomes vorig jaar tegen filmtijdschrift Cinema Scope. 'Al na vijf minuten weet je dat de rest van de film hetzelfde blijft. Strontvervelend.' Bij hem transformeert een documentaire over de bewoners van het Portugese platteland ongemerkt in een door diezelfde mensen vertolkt liefdesverhaal (Our Beloved Month of August, 2008). Het droogkomische Tabu (2012), Gomes' wereldwijde doorbraak, wordt gaandeweg een vreemdsoortige ode aan de zwijgende cinema.

De meest fabelachtige ingrediënten

En dan nu dus Arabian Nights. De drie delen (The Restless One, The Desolate One en The Enchanted One) staan tamelijk op zichzelf, maar vormen samen één grote, bontgekleurde lappendeken van verhalen. De ter dood veroordeelde Scheherazade (Crista Alfaiate) vertelt die verhalen aan de sultan, om zo van nacht op nacht haar executie uit te stellen. Haar relaas pepert ze met de meest fabelachtige ingrediënten: tovenaars, pratende koeien, geesten, wonderlampen, zeemeerminnen en ontploffende walvissen; alles passeert in Gomes' trilogie (As Mil e Uma Noites) de revue. Er vliegt nog net geen tapijt voorbij.

Dat laatste is niet vreemd. Al voert Scheherazade het woord en figureert het Portugese landschap soms als feeëriek Bagdad, met de vertellingen van Duizend-en-een-nacht heeft dit drieluik eigenlijk weinig te maken. Gomes liet zich inspireren door de opzet en het karakter van het klassieke werk, maar de verhalen zelf, hoe bizar ook, vonden hij en door hem ingeschakelde journalisten in de 21ste-eeuwse Portugese realiteit.

De man die monsterlijke wespennesten vernietigt; de ex-geliefde van een brandweerlid, die uit frustratie de ene bosbrand na de andere sticht; de haan die vanwege zijn onophoudelijke gekraai voor de rechter wordt gesleept: het is allemaal waargebeurd, net als de sluiting van de scheepswerf aan het begin van The Restless One en de tragische zelfmoord van het bejaarde echtpaar in deel 2. Gomes en Sayombhu Mukdeeprom (vaste cameraman van de Thaise meesterregisseur Apichatpong Weerasethakul) draaiden hun bedrieglijk naturalistische beelden veelal op locatie, met de mensen die de verhalen zelf beleefden. De mannen van de scheepswerf, de buren van de dode bejaarden, de werklozen en de drop-outs: ze spelen in Arabian Nights allemaal zichzelf.

Evergreens

Miguel Gomes' Arabian Nights-drieluik heeft bijzondere, telkens weer verrassende filmmuziek. Naast Schotse punk, Rimsky-Korsakovs Shéhérazade, een opvallend ontroerend gebruik van Lionel Richies Say You, Say Me en Portugese metalpunk, duikt steeds weer de evergreen Perfidia op: nu eens vertolkt door Nat King Cole, dan weer door een reggaeband of door hoofdpersonage Scheherazade. Met zes uur speeltijd had Gomes alle ruimte om talloze covers van die klassieke hit in de film te verwerken, zei hierover hij in interviews.

Sprookjes en actualiteit lopen in elkaar over

Tegelijkertijd schiep Gomes met de als Duizend-en-een-nacht vermomde raamvertelling volop ruimte om de feiten als het ware te laten uitwaaieren, ze te verdiepen en verfraaien. De gedagvaarde haan krijgt een mensenstem en mag het volgende verhaal vertellen, in het appartement van het suïcidale echtpaar trippelt ook de geest van hun vorige hond rond - charmant optreden van maltezerpoedel Lucky, die in Cannes de Palm Dog won. Zodoende vloeien sprookje en actualiteit doodgemoedereerd in elkaar over en hoeft het ook niet te verbazen wanneer de exotisch uitgedoste Scheherazade met haar vader in een reuzenrad stapt.

De sluizen van de verbeelding staan helemaal open in Arabian Nights. Dat heeft een bijzonder effect: door zijn inventiviteit blijft de film wonderbaarlijk licht en speels, hoe deprimerend de verhalen vaak ook mogen zijn, en hoezeer Gomes de films ook bedoelt als onderhuidse aanval op het regeringsbeleid van zijn land. Alsof hij in elk verhaal een kern van schoonheid en magie ontdekt, die ondanks alle ellende onaantastbaar blijft.

Het lage verteltempo

Als filmmaker probeert Gomes altijd een losse, ontspannen sfeer te creëren, waarin voor hem en zijn team alles mogelijk lijkt. Bijvoorbeeld door voorafgaand aan de opnamen een flinke slok gin te nemen, of door, zoals in het geval van Arabian Nights, de verhalen gaandeweg te verzamelen en verfilmen. Zo'n vrije werkwijze kan ontsporen: in Arabian Nights verliest Gomes, zoals hij aan het begin van de trilogie al vreesde, soms te veel zijn greep op het geheel. Zo komt er maar geen eind aan het op zich zeer fascinerende slotstuk, over surrealistische vinkenzangwedstrijden in de uitlopers van Lissabon. Dan wreekt zich ook het lage verteltempo van Arabian Nights en het feit dat het energieniveau van verhaal naar verhaal nauwelijks wisselt.

Beter daarom Arabian Nights niet in één ruk te kijken, maar - zoals Gomes zelf adviseert - verspreid over enkele dagen. Ook dan blijft het drieluik een heerlijke ervaring. Want al laat Gomes je flink hobbelen en worstelen, aan het einde van dit even stekelige als betoverende spektakel ben je een bijzonder gevoel rijker: dat áls er nog ergens een sprookjeswereld verscholen ligt, het in het berooide Portugal moet zijn.

Arabian Nights 1, 2 en 3

Fantasy/ documentaire

Regie Miguel Gomes
Met Crista Alfaiate, Chico Chapas, Dinarte Branco, Carloto Cotta, Adriano Luz, Américo Silva. 125, 131 en 125 min., in 6 zalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden