Stephan Vanfleteren Magazineportretten

Portretfotograaf Stephan Vanfleteren; de man met de scherpe lens

Theo Maassen, 2012 Beeld Stephan Vanfleteren

Stephan Vanfleteren, een van de bekendste portretfotografen van de Lage Landen,heeft een  overzichtstentoonstelling in Antwerpen. Wij kozen voor een eigen selectie uit de portretten die gemaakt zijn voor dit magazine.

Halina Reijn lacht. Met het haar half voor het gezicht; rechterarm naar beneden; linkerarm houdt ze voor haar borsten. Ze is naakt, althans vanaf haar middel omhoog, want dat is wat Stephan Vanfleteren heeft gefotografeerd. Halina naakt: u valt wellicht niet van uw stoel. Maar die lach op een Vanfleteren, de bekendste fotograaf van België en een van de bekendste portretfotografen in de Lage Landen – ook voor het magazine dat u nu in handen heeft – die zie je niet zo vaak.

Halina Reijn, 2011 Beeld Stephan Vanfleteren

Hij is 50 jaar en zit al drieëndertig jaar in het vak. Reden voor een overzichtsexpositie in FOMU Antwerpen, het grote Vlaamse fotomuseum, onder de titel Present; van zijn ‘vroegromantische’ dagen als jong straatfotograaf tot aan zijn status als monumentaal portretfotograaf, waarbij de noeste kop van filmmaker Michael Haneke en de door weer en wind en zon geteisterde groeven op het gezicht van een visser of een surfer met een gelijke intensiteit wordt benaderd. Maar er wordt dus niet zo veel gelachen lijkt het. Veel mensen verzonken in het diepst van hun gedachten.

Een misvatting, volgens de fotograaf. ‘Ik fotografeer mensen intens, maar lekker relaxed, met plaats voor veel plezier en op zijn tijd een flauwe grap.’ Hoe ging dat dan bij Halina? Hoe pakt Vanfleteren zo’n shoot aan? Hoe bereidt hij zich voor? 

Hij maakt zijn huiswerk, maar hij legt geen dossier aan. Je moet weten wie je voor je hebt, de basics, maar het belangrijkste is dat je wordt ‘toegelaten’ tot een persoon. Te veel weten is een handicap; hij vindt het bijvoorbeeld moeilijk om vrienden te fotograferen. Het helpt om alleen met de geportretteerde te zijn, dus hij ontruimt nogal eens een kamer; daar gaat de manager, de entourage, de familie. ‘Iedere persoon die er niet bij hóéft te zijn is een pottenkijker.’ Je moet op zoek naar de gloed, zoals hij het noemt, de lichte koorts van concentratie en geluk, waarbij hij weet dat hij krijgt wat hij wil. Je zit even in capsule met de geportretteerde met de fotograaf als regisseur. En dan krijgt hij een beeld van Rutger Hauer als een soort generaal, of misschien wel als een standbeeld van een generaal.

Rutger Hauer, 2017 Beeld Stephan Vanfleteren

En hij krijgt heus niet altijd de gewenste omstandigheden. Hij fotografeerde jaren voor Le Monde in Cannes en moest daar zijn werk met de groten van de filmwereld in minuten doen, terwijl de halve wereld, inclusief collega’s die hem in de nek hijgden, over zijn schouder meekeken.

Het cliché wil dat de fotograaf op een geslaagde foto de ziel van de geportretteerde blootlegt, maar daar wil Vanfleteren niets van horen. Hij legt een ontmoeting vast, zo ziet hij het, maar zijn foto’s zijn geen ‘ontdekking’ of een ‘ontmaskering’. Sterker nog, en met alle respect, wat je ziet is een carrosserie, een ‘vangnet van huid en plooien.’ En begrijp hem niet verkeerd, dat kan iets magisch opleveren, waar hij na al die jaren nog verwondering over voelt. Je ontmoet iemand twintig minuten, maar je hebt voor de rest van je leven een bewijs van dat moment in de vorm van een foto. Hij heeft ooit Jan en Karina Wolkers gefotografeerd, een foto die door haar gekoesterd wordt, en dat heeft een band voor het leven opgeleverd.

Halina dus. Hij was er zonder een plan heengegaan. Wat moest ze bijvoorbeeld aantrekken? Ze trok iets uit de kast en begon zich om te kleden, waar de fotograaf bij was, zonder enige schaamte. ‘Het kan ook naakt hoor,’ had Vanfleteren gezegd. Hij vraagt het vaker aan mensen, want ‘kleren leidden nogal af’, maar hij realiseert zich ook dat mensen die performer zijn of toch al de hele dag op een surfplank staan misschien wat makkelijker met een dergelijk verzoek omgaan dan de doorsnee burger. Het is overigens niet perse makkelijker werken met acteurs, die zich altijd zeer bewust zijn van hun lichamelijkheid. En hoeveel mensen hij ook gefotografeerd heeft, Vanfleteren blijft verwonderd over het mysterie van de schoonheid op beeld. ‘Hoe komt het dat sommige mensen zo goed géven?’ zegt hij. Waarom fotograferen sommige mensen zo spectaculair goed? Hij is niet echt veel dichter bij het antwoord gekomen. En trouwens, Nederlanders zijn in het algemeen prachtige mensen die weinig gêne kennen.

Henny Vrienten, 2003 Beeld Stephan Vanfleteren

In de voorbereiding van de expositie en de gelijktijdige boekpublicatie heeft Vanfleteren zich eerder dit jaar teruggetrokken in zijn kelder en hij is bij de oudste doos begonnen: doos 1. Het is een intense klus geweest. Je herinnert je die oude foto’s toch anders, en ja, je hele leven komt langs, van zijn straatfotografiedagen toen hij studeerde aan de kunstacademie Sint-Lukas in Brussel, zijn werk voor de Vlaamse krant De Morgen (1993 tot 2009) tot aan zijn geboorte als portretfotograaf eind jaren negentig. Je ziet de techniek veranderen; je merkt het als je met andere toestellen begint te werken. In die eerste portretten zag hij toch ook veel interieur en landschap terug, maar hij is langzaam geëvolueerd naar rust en verstilling. ‘Uitgepureerd’ noemt hij het. Een gezicht, een gestalte, een grijs vlak op de achtergrond. Grijs en zwart en wit.

Het ís wel wat, realiseert hij zich ook, een man met een scherpe lens, zo pal voor je neus. Er komt een zekere durf bij kijken, om je zo te laten fotograferen. Maar hij wil dat mensen zelf ook tevreden zijn met hun portret, die weergave van een prachtige ontmoeting. ‘Samen weg zijn van de wereld, waarin enkel bestaat wat ik zie.’

Expositie: Stephan Vanfleteren: Present, van 25 oktober t/m 1 maart 2020 in FOMU, Antwerpen. 

Boek: Present, Nederlandstalige editie, 500 pagina's, uitgeverij Hannibal, €69,-

Waylon, 2014 Beeld Stephan Vanfleteren

Fotodetective Hans Aarsman kan als geen ander spannende details ontdekken op een foto. Iedere week licht hij een foto uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden