Portret blijkt een originele Rembrandt

Onderzoek wijst uit dat portret van een predikant door Rembrandt is geschilderd...

Amsterdam Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA) blijkt een echte Rembrandt in huis te hebben. Gisteren bevestigde Rembrandt-expert professor Ernst van de Wetering dat het Portret van Eleazar Swalmius, gemaakt in 1637, van de hand van de meester is. Onderzoek en restauratie wijst dit uit. Het museum heeft daarmee zijn ‘eerste’ Rembrandt. Het is de tweede Rembrandt in een Belgisch museum – de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten in Brussel hebben ook een portret.

Lange tijd was er onduidelijkheid over de authenticiteit van het portret. Het KMSKA kocht het schilderij in 1886 op een veiling als een Rembrandt, maar al in die tijd werd getwijfeld of het door Rembrandt zelf of door iemand uit zijn omgeving is gemaakt. In de loop van de 20ste eeuw groeide die twijfel – het portret werd bijvoorbeeld in belangrijke oeuvrecatalogi niet meer als origineel vermeld – tot het als onecht verdween in het depot van het museum.

‘Het ging van magistraal naar marginaal’, zegt conservator Nico van Hout van het KMSKA. ‘Eigenlijk is het vreemd; in de 18de eeuw hebben schilders als Fragonard en Watteau het werk bejubeld, en nu werd het niet meer serieus genomen.’ Dat kwam vooral door een dikke, donkere laag vernis die het schilderij versluierde, denkt hij. Met de nieuwe toeschrijving is hij ‘zeer blij’; het schilderij is meteen, samen met een portret van Frans Hals, het topstuk van de Hollandse afdeling geworden. Het verhuisde van een hoekje naar de centrale plek op de afdeling.

Om zekerheid over de echtheid te krijgen, deed het museum restauratieonderzoek en betrok het conservator Jeroen Giltaij van Museum Boijmans Van Beuningen en professor Ernst van de Wetering, leider van het Rembrandt Research Project, dat al ruim 40 jaar het oeuvre van Rembrandt onderzoekt – en het portret in 1990 afschreef als Rembrandt.

Toen de donkere vernis eenmaal verwijderd was en het schilderij ‘goed gelezen’ kon worden, waren de heren overtuigd dat alleen Rembrandt dit had kunnen schilderen. Van Hout: ‘De techniek is goed en echt Rembrandtesk. De achtergrond is eenvoudig, maar heeft veel atmosferische kwaliteit. Het suggereert ruimte en diepte, alsof je met de predikant samen in één ruimte staat.’

De stijl van het werk geeft dus de doorslag. Nuances in de zwarte kleding van Swalmius en in de roze tinten in de huid zijn divers, kleurgebruik en lichtval zijn Rembrandtesk. Dit ‘kennersoordeel’ wordt onderbouwd door materiaalonderzoek, dat eveneens werd gedaan tijdens de restauratie. Het doek waarop dit portret is geschilderd, komt bijvoorbeeld met zekerheid uit dezelfde rol als het doek waarop Rembrandt Danaë schilderde, topstuk uit de Hermitage in St.-Petersburg, en De blindmaking van Samson uit het Städel Museum in Frankfurt.

Dat komt ook overeen met het jaartal 1637, dat vermeld staat op het portret: Danaë en Samson werden in 1636 geschilderd. In de grondlaag van het schilderij zitten bovendien ‘silicaten’, een materiaal dat typisch is voor Rembrandt, en alleen door hem en zijn directe omgeving werd gebruikt.

Dat sluit echter niet uit dat het toch door een leerling gemaakt is. De handtekening doet dat wel. Lange tijd werd gedacht dat de handtekening (‘Rembrandt f. 1637’) vals was. ‘De verf is zo dik aangebracht op zo’n dunne verflaag, dat het leek alsof het een toevoeging van een veel latere datum was.’ Maar dat werd weerlegd in de onderzoeken: ‘Er lopen craquelélijnen, kleine barsten in de verf, dwars door de verflagen heen. Ze zijn dus gelijktijdig aangebracht.’

Over een eventuele marktwaarde van dit schilderij kan Van Hout niet speculeren: ‘Er gaan Rembrandt-portretten weg voor tientallen miljoenen euro’s. Dat heeft ook met schaarste te maken, er komt zelden iets op de markt.’ En dit portret ook niet. Het is een nieuw topstuk, al zal Rembrandt in Antwerpen moeten concurreren met Rubens. ‘Mensen komen niet naar Antwerpen voor Rembrandt, maar voor Rubens.’ Toch geeft dit een grote aantrekkingskracht aan het museum, meent hij.

Eleazar Swalmius was predikant in Amsterdam. Zijn oudere broer en eveneens predikant Hendrick is geportretteerd door Frans Hals. Swalmius was strikt in de leer, een contraremonstrant. Van Hout denkt dat de schilder bevriend was met Swalmius: ‘Rembrandts kring was divers. Je ziet dat hij Swalmius niet als scherpslijper heeft afgebeeld, maar vriendelijk, met een mooi retorisch handgebaar.’

In het Rembrandtjaar 2006, toen het KMSKA al haar ‘bijna-Rembrandts’ tentoonstelde, zei conservator Van Hout nog tegen De Standaard dat hij de handen ‘zeer zwak’ afgebeeld vond. Is het misschien toch deels door een leerling gemaakt? ‘Nee. Elke genie heeft recht op een slechte dag. Rembrandt had dat hier bij met de handen. Die zijn het minst, daar blijf ik bij. Maar de rest is overtuigend.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden