Populistische revolutie treft de sociaal-democratie het meest

Bespreking van vijf politieke boeken

De populistische revolutie treft alle gevestigde politieke partijen, maar de sociaal-democratie nog het meest.

Foto Floor Rieder

Peter Mair, de Ierse vader van de hedendaagse politicologie, schreef het al in zijn postuum verschenen diagnose van de westerse democratie, Ruling the Void (2013): 'Het tijdperk van de partijen is voorbij. Hoewel de partijen zelf blijven bestaan, zijn ze zo losgeraakt van de maatschappij en heeft hun wedijver zo weinig betekenis, dat ze niet langer in staat lijken om de democratie in zijn huidige vorm te schragen.'

De kiezers hebben Mair gelijk gegeven. Overal in Europa keren ze zich af van de gevestigde partijen of spreken ze zich in referenda uit tegen de parlementaire consensus. Populistische bewegingen zijn allang geen marginale verschijnselen meer, maar domineren de politieke agenda's. Routinematig wordt het populisme geassocieerd met nationalisme, vreemdelingenhaat en zelfs fascisme, maar als we naar Griekenland, Italië of Spanje kijken, zien we ook populistische bewegingen met een linkse agenda.

Jeremy Corbyn, groot bewonderaar van de Venezolaanse volkstribuun Hugo Chávez, heeft met zijn eigen beweging Momentum de Labour Party op sleeptouw genomen. En wat te denken van Emmanuel Macron, die hoogstpersoonlijk de Franse politieke orde omver blies? Deze zelfbenoemde redder van de Franse natie én van de Europese Unie bewijst dat een flinke dosis populisme ook voor politiek succes in het midden van het politieke spectrum onontbeerlijk is.

Non-fictie
Rob Manwaring en Paul Kennedy (red.)
Why the left loses - The decline of the centre-left in comparative perspective
Policy Press; 227 pagina's; euro 30.

Dat geen enkele politieke familie meer kan rekenen op de aanhankelijkheid van de achterban, biedt weinig troost voor de familie die het zwaarst is getroffen, de sociaal-democratie. In de bundel Why the left loses wordt de schade in Europa, Australië en Nieuw-Zeeland zorgvuldig opgemeten en de pijnlijke conclusie getrokken dat het bestaansrecht van de sociaal-democratie op het spel staat. Als de sociaal-democraten de economische zorgen van hun kiezers niet eindelijk serieus nemen, zullen ze niet alleen blijven verliezen, maar verdienen ze dat ook, concluderen de samenstellers Manwaring en Kennedy.

De opkomst van Trump en de Brexit bewijzen dat het liberale globaliseringsverhaal zijn hegemonie aan het verliezen is. De oorzaak van de implosie van centrum-links ligt dan ook in het feit dat een hele generatie politieke leiders geen geloofwaardig alternatief had voor dat verhaal en na de crisis van 2007 met lege handen stond, constateren de auteurs zonder omhaal. Onderbelicht blijft in Why the left loses dat de populistische revolutie behalve de economische stagnatie en de groeiende sociale ongelijkheid nog andere oorzaken heeft. Kernvraagstukken als migratie, de integratie van nieuwkomers, de opmars van de radicale islam en het krimpend machtsbereik van de nationale staten in Europa zijn zo hardnekkig dat ze zich duurzaam lenen voor populistische agitatie.

Non-fictie
Wilco Boom
De neergang van de PvdA
Nieuw Amsterdam; 287 pagina's; euro 19,99.

Wat het antwoord daarop is van de Nederlandse sociaal-democraten, blijft ongewis. Verslaggever Wilco Boom van Radio 1 ondervroeg negentien PvdA-kopstukken over de Zwarte Woensdag van 15 maart, waarop de partij 29 van haar 38 zetels verloor. Hij zaagde hen eindeloos door over de samenwerking met de VVD, de lijsttrekkersverkiezing tussen Samsom en Asscher en de wenselijkheid van een fusie met de SP en/of GroenLinks, maar vergat te vragen of Nederland de PvdA eigenlijk nog wel nodig heeft. Het gebrek aan een overtuigend verhaal inzake migratie, Europa en de crisis wordt hier en daar (met name door Monika Sie Dhian Ho en René Cuperus) wel erkend, maar wat dat verhaal dan zou moeten zijn, blijft in de lucht hangen.

Men kan de populisten verwijten dat zij de zorgen van de kiezers inzake migratie, Europa en de crisis exploiteren, zonder die kernvraagstukken serieus te bestuderen. Maar, geloof het of niet, er bestaan hooggeleerde denkers die zich niet met een vies gezicht van het populisme afwenden. Twee van hen gaan de intellectuele uitdaging aan die in de populistische revolutie besloten ligt.

Nadat hij zich vorig jaar in zijn studeerkamer had verhangen, troffen de nabestaanden van de Duitse historicus Rolf Peter Sieferle in zijn computer twee manuscripten aan. Of hij die voor publicatie rijp achtte, weten we niet, maar zijn notities over de verkrampte omgang van de Duitsers met hun geschiedenis, uitgebracht onder de titel Finis Germania, werden geboycot door weldenkend Duitsland in het algemeen en Der Spiegel in het bijzonder. De hoofdredactie van het weekblad schrapte op 20 juli het 'extreem rechtse' boek - dat met stip op nummer 6 was binnengekomen - uit de lijst van meestverkochte non-fictie. Net als Deutschland schafft sich ab van de eveneens verguisde Thilo Sarrazin uit 2011 is Finis Germania inmiddels een onverbiddelijke bestseller, wat veel zegt over de mentale afstand tussen de Duitse intelligentsia en de Duitse lezers.

Non-fictie
Frank Furedi
Populism and the European Culture Wars - The Conflict of Values between Hungary and the EU
Routledge; 144 pagina's; euro 21,95.

Het andere manuscript van Sieferle is onlangs uitgegeven als Das Migrationsproblem en heeft een didactisch karakter. Sieferle verklaart de toelating door Duitsland van ruim een miljoen vluchtelingen in 2015 uit een schuldgevoel dat hij irrationeel vindt. Vervolgens weerlegt hij systematisch de argumenten die door migratie-enthousiasten naar voren worden gebracht. De moslimvluchtelingen, door links aan het hart gedrukt als weerloze slachtoffers, blijken over een culturele identiteit te beschikken die botst met het waardenpatroon van het land van aankomst.

Korte metten maakt Sieferle met het demografische argument (een vergrijsde bevolking is helemaal geen probleem) en het werkgelegenheidsargument. Sieferle: 'Alle Duitse beursgenoteerde ondernemingen hebben samen in de eerste helft van 2016 precies 54 migranten in dienst genomen. 70 procent van degenen die een opleiding zijn begonnen, hebben die na een paar maanden weer afgebroken. De minister van Arbeid gaat ervan uit dat slechts 10 procent van de immigranten bemiddelbaar is. De overige 90 procent moet leven van een uitkering.' Sieferle rekent voor dat de kosten per immigrant per jaar 13.000 euro bedragen, wat de Duitsers dus 13 miljard euro per jaar zal kosten. Zijn belangrijkste punt is dat onbeperkte migratie onverenigbaar is met het in stand houden van een hoogontwikkelde verzorgingsstaat. Sieferle: 'Een wereld van no borders, no nations is tegelijkertijd ook een wereld van no welfare.'

De Britse socioloog Frank Furedi betoogt dat de vijandigheid ten opzichte van het populisme een karakteristiek element is geworden in de hedendaagse politieke cultuur van Europa. Furedi, zelf Hongaar van geboorte, werkte in Boedapest aan zijn Populism and the European Culture Wars. Hij stelt dat de Europese elite met twee maten meet bij de beoordeling van de antiliberale politiek van de Hongaarse president Viktor Orbán. Diversiteit is goed zolang het gaat om geslacht, seksuele voorkeur of regio. Zodra diversiteit wordt ingeroepen op basis van de eigenheid van een natie, is het taboe. Wie blijk geeft van enig nationaal bewustzijn en zich keert tegen het seculiere, kosmopolitische ethos, is in de ogen van Brussel een gevaarlijke nationalist.

Non-fictie
Rolf Peter Sieferle
Das Migrationsproblem - Über die Unvereinbarkeit von Sozialstaat und Masseneinwanderung
Manuscriptum; 135 pagina's; 16 euro.

Furedi wijst erop dat de conservatief-katholieke opvattingen van Orbán in Europa tot voor kort tamelijk gangbaar waren, maar dat de Europese elite er zich vandaag de dag voor schaamt. Furedi: 'Dat ik een atheïst ben weerhoudt mij er niet van de bijdrage van het christendom aan de ontwikkeling van wat losjes de Europese beschaving genoemd kan worden te waarderen; voor de EU daarentegen vormen het religieuze verleden en veel van zijn tradities beschamende en achterhaalde vooroordelen.'

Ook met nationale soevereiniteit en democratie heeft het Europese establishment weinig op. Wanneer het volk zich in referenda uitspreekt, wordt het in Brussel weggezet als onnozel en ondeskundig, als misleid door demagogen en kwaadwillende media. Furedi: 'Wie twijfelt aan het vermogen van de kiezers om op basis van de media te oordelen over politieke vraagstukken, twijfelt in wezen aan zichzelf.'

Als het kapitalisme zijn lelijke gezicht laat zien, komt vroeg of laat het communisme, uiteraard ontdaan van nare associaties met Stalin en Mao, als wenkend perspectief weer aan de oppervlakte. Romancier Gustaaf Peek wil met zijn pamflet Verzet! 'decennia van kapitalistische indoctrinatie' neutraliseren door het communisme nieuw leven in te blazen, maar het is onwaarschijnlijk dat hij in die missie zal slagen. Zijn proza is daarvoor te opgefokt en warhoofdig.

Non-fictie
Gustaaf Peek
Verzet! Pleidooi voor communisme
Querido; 72 pagina's; 8,99 euro.

Een voorbeeld: 'Om marktmensen te worden en te blijven moeten we het krachtenspel zelfstandig reproduceren. De kortdurende sensatie van verzadiging verstoort telkens de reikwijdte van de menselijke behoefte, haar nood naar diepgaande en duurzame vervulling. De vraag hoe te leven stuit op aantrekkelijke en hongerige oplossingen voor veel kleinere en trivialere kwesties. Wie taalt nog naar vragen over wezenlijke verlangens wanneer een overweldigend aanbod onze zorgen tot eindeloos verzadigbare deelgebieden verpulvert?'

Of de marktmens na lezing van Verzet! de gelukzalige staat van het communisme deelachtig zal worden, weet Peek eigenlijk ook niet. Maar hij besluit zijn manifest wel met een fijne kerstboodschap: 'Het is niet vreemd dat een universeler en ingrijpender verbond tussen mensen zich vanuit de sturende kracht van de liefde ontvouwt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.