Pop in de penopauze

Pop was ooit rebelse jongerenmuziek. Maar net als de onbegrepen fan in zijn tienerkamer is de muziek volwassen geworden - met alle dilemma's van dien....

ROB FLEMING, de eigenaar van de uitmuntend gesorteerde maar slecht lopende platenzaak Championship Vinyl, is verslaafd aan popmuziek. Als zijn vriendin hem verlaat, wordt hij gedwongen het leven onder ogen te zien. Hoe lang nog wil hij doorgaan met het maken van lijstjes als de Top-5 van de beste begrafenisliedjes aller tijden, het leven in een kaalgetrapte, miezerige flat waar alleen de platencollectie enige waarde vertegenwoordigt? Wordt het, op zijn 35-ste, geen tijd om een 'echt' leven te beginnen, met een echt huis, een echte baan en misschien zelfs een echt gezin?

In het boek High Fidelity uit 1995 schetste Nick Hornby een prachtig portret van een 30er die volwassen moet worden, maar daartoe een deel van zijn passie moet inleveren. Het boek werd een enorm succes. Over de hele wereld herkenden (mannelijke) dertigers Robs strijd met het echte leven, zijn onwil om afscheid te nemen van het luchtgitaar spelen, het lijstjes maken, urenlang doorneuzelen over het briljante gitaarwerk van Melvin 'Wah Wah' Watson in Let's Get It On van Marvin Gaye en vooral de verzengende haat tegen 'foute' muziek, doorgaans belichaamd door de symfo-rockers van Yes en Genesis.

De verfilming van High Fidelity, door Stephen Frears, gaat morgen in première. In de Amerikaanse productie is de handeling verplaatst van een vervallen buurt in Londen naar een even vervallen buurt in Chicago. De typisch Britse hoofdpersoon uit het boek is nu een Amerikaan, gespeeld door John Cusack. Toch blijft de sfeer van het boek behoorlijk overeind. En net als het boek eindigt de film sentimenteel en lichtelijk moralistisch. De hoofdpersoon wordt volwassen, houdt nog wel van popmuziek, maar vindt het niet langer een doodzonde als iemand een cd van Billy Joel of Phil Collins in de kast heeft.

Popmuziek werd lange tijd gezien als een typisch jeugdverschijnsel, waar de liefhebber te zijner tijd wel overheen zou groeien. Sommige mensen denken daar nog steeds zo over. Popmuziek is 'muziek voor opgroeiende kinderen, die doordat ze tussen de betrekkelijke veiligheid van de jeugd en de solide veiligheid van het volwassen leven invallen, nu eenmaal dweepziek en ongelukkig zijn. Muziek ook voor enkele ouderen die nooit volwassen werden en daar hoog van opgeven', schreef Michaël Zeeman in de Volkskrant.

Toch is deze stelling, althans empirisch, moeilijk vol te houden. Ongeveer de helft van alle pop-cd's wordt gekocht door dertig-plussers. Voorzichtig aan ontstaat zelfs een heuse infrastructuur voor de oudere popliefhebber, met bladen als Aloha en Heaven, als tegenwicht voor het jeugdgeweld van TMF en Rabo-top 50, en een radiostation als Arrow Classic Rock. In de Verenigde Staten heeft MTV een ouder broertje gekregen, VH-1, dat ongetwijfeld zal overwaaien naar Europa.

'Ik vind het vreemd, dat gepraat over de oudere popliefhebber. Je hebt het toch ook niet over de oudere Bach- of Picasso-liefhebber', zegt de schrijver Thomas Verbogt (47), die onlangs My Generation uitbracht, een bundel geestige popverhalen. 'Kijk, het zou wat anders zijn als ik hier de hele dag naar de Dolly Dots zou luisteren.'

Het tijdschrift Aloha illustreert hoezeer pop op leeftijd is gekomen. Wellicht om de oudere popliefhebber een hart onder de riem te steken, publiceert het blad steevast de verjaardagen van beroemde sterren. Zo is Ernst Jansz van Doe Maar vandaag 52 geworden en ziet Gene Simmons, de frontman van Kiss, morgen Abraham. En, misschien nog schokkender, volgende week wordt Michael Jackson 42. In Aloha van vorige maand vertelde ex-Eagle Don Henley, componist van Life in the Fast Lane, dat hij weer naar Texas is verhuisd, omdat hij dicht bij zijn 84-jarige moeder wilde wonen. Bovendien is L.A. geen plaats om je kinderen te laten opgroeien, aldus Henley. En passant haalde hij een universitaire titel: 'Ik baalde ervan dat ik door het vroegtijdige succes van de Eagles mijn studie rechten nooit heb kunnen afronden.'

Achteraf lijkt het er meer op dat jeugd een fase was waar de pop door heen moest, schrijft de Britse criticus Giles Smith in zijn boek Lost in music. Het beeld van pop als muziek voor jeugdige rebellen stamt uit de jaren vijftig, toen rock 'n' roll de wereld veroverde. De wortels van deze muziek lagen echter in country en blues, twee genres die absoluut niet leeftijdgebonden zijn. En de wat vadsige Bill Haley was ook al bijna 30 toen hij Rock Around The Clock opnam.

In de jaren vijftig en zestig speelde popmuziek een rol in een serieus cultureel conflict. Bekrompen burgermansfatsoen kwam in botsing met de vrijheidsdrang en het hedonisme van een nieuwe generatie. Verbogt: 'Ik groeide op in een buitenwijk van Nijmegen en ik zat op het gymnasium van de jezuïeten. Dat was een wel heel keurige wereld. De Rolling Stones, Q 65 en de Outsiders vertegenwoordigden een wereld die daar lijnrecht tegenover stond. Omdat je hun platen verzamelde, hoorde je daar toch een beetje bij. Dat was heel troostend.'

In de decennia daarna zou het verband tussen pop en rebellie steeds verder gecorrumpeerd raken. De louche scharrelaars van de rock & roll-wereld werden weggedrukt door de grote mediaconcerns die de tijdloze puberonvrede steeds verfijnder wisten te exploiteren. De Amerikaanse historicus Todd Gitlin spreekt van de rebellion industry, die aan de lopende band rebellen in de markt zet. Rappers die oproepen tot de moord op politieagenten, deathmetalgroepjes die de geneugten van grafschennis en necrofilie bezingen, Britse bands met een consequente fuck you-houding, de zanger van de Prodigy die meent dat zijn vriendin een fikse aframmeling verdient.

Rebellie is een wat vermoeiende pose geworden. Elvis Presley kon nog een schandaal ontketenen door met zijn heupen te wiegen. Maar als de Amerikaanse zanger Marilyn Manson zingt dat hij graag het oog van een meisje zou willen uitsteken om haar in haar oogkas te neuken, haalt iedereen zijn schouders op, omdat zo'n statement rechtstreeks afkomstig lijkt uit het handboek jongerenmarketing. Er valt weinig meer te rebelleren. De jezuïeten uit Thomas Verbogts jeugd hebben allang de witte vlag gehesen. Ouders voelen zich niet meer bij machte het puberale verlangen naar sex & drugs & rock & roll te keren.

Kortom, pop heeft niets meer met rebellie te maken en staat daarmee open voor alle leeftijden. De oudere liefhebber wordt echter bedreigd door andere gevaren, zoals muzikale stilstand. Wie in de jaren zeventig opgroeide met U2 en de Clash, keek medelijdend naar de vijftigers die jaarlijks de Fats Domino-conventie bezochten. Nu moet menigeen toegeven dat hij de aansluiting met nieuwere genres als techno en jungle glansrijk heeft gemist. De ergste gevallen kopen helemaal geen cd's, hooguit een enkele Greatest of the 80's bij het benzinestation. Is I Will Follow van U2 het Blueberry Hill van de new wave-generatie?

Aloha-hoofdredacteur Tjerk Lammers (45) reageert een beetje meewarig op deze vraag. 'Je ontwikkelt je persoonlijke smaak tussen pakweg je 13de en je 22ste. Wat je later doet, is óf oude dingen kopen óf nieuwe dingen die heel erg op die oude lijken', zegt hij. 'Ik ben dol op Soundgarden en Alice in Chains. Maar dat komt vooral omdat die bands op Black Sabbath lijken. Ik luister genoeg naar nieuwe dingen, maar het grijpt altijd weer terug op die oudere muziek. Tot op zekere hoogte is dat stilstand, ja. Maar volgens mij is het een natuurkracht. Vijftigers houden van Elvis, veertigers van de Beatles, dertigers van U2. Dat is nou eenmaal zo. Je wilt je oma toch ook niet in een minirokje zien?'

Lammers wil niet uitsluiten dat er veertigers zijn die oprecht uit hun bol gaan van geheel nieuwe genres. Maar hij wantrouwt ze wel. 'Mensen die altijd maar meegaan met het nieuwste vind ik een beetje zielig. Ik heb trends altijd al wat merkwaardig gevonden. De maatschappij verwacht dat je je gedraagt als super individualist. Maar als je in houthakkershemd en vale spijkerbroek loopt, word je voor achterlijk versleten, omdat je niet de laatste trui van Tommy Hilfiger draagt.'

Hoewel Thomas Verbogt tegenwoordig ook naar Bach en Miles Davis luistert, en naar Eminem en Saint Germain, wordt ook hij nog sterk beïnvloed door de muziek uit zijn jeugd. 'En niet alleen de muziek. Ik herinner me ook nog de eerste keer dat ik een gedicht van Lucebert las, dat gaf een enorme schok. Die vrijheid en anarchie! Door die verwondering vorm je een maatstaf waarmee je je hele leven lang dingen beoordeelt', zegt hij.

Wie zich hierbij neerlegt, stuit op een ander probleem. Veel muziek is nog wel goed, maar ontbeert de schok van het nieuwe. De messcherpe kopersectie hoorde je al op de Stax-platen uit de jaren zestig. En dat hypnotiserende orgeltje hadden de Doors ook al.

'Dat is een soort cynisme van veertigers en vijftigers waar ik me tegen verzet. Het gevoel dat je alles al gehad hebt. Goede muziek overkomt je, je zit wat te zappen op MTV en opeens hoor je iets wat echt heel goed is. Dat is een sensatie waar ik voortdurend naar op zoek ben', zegt Verbogt.

Laatst had hij het nog, op de fiets, toen hij de nieuwe Slobberbone op zijn walkman draaide. Maar helemaal terug krijg je dat oude gevoel toch nooit, die zomer dat je maar vijf singletjes had en die de hele dag achter elkaar draaide. Lying All the Time van Outsiders, Sloop John B van de Beach Boys, Paint it Black van de Stones, Substitute van de Who en - elke popliefhebber heeft zijn jeugdzonde - La poupée qui fait non van Michel Polnareff. 'Ik heb nu natuurlijk meer geld. Toen kocht ik elke maand een singletje, nu kom ik soms met vier cd's thuis. Daardoor ga je minder zorgvuldig met muziek om', zegt Verbogt.

Tjerk Lammers heeft net Shelby Lynne en Vince Gill ontdekt. 'Dat vind ik fantastisch. Maar die emotie van toen krijg je natuurlijk nooit terug. Dat geldt voor alle emoties. Dat wordt toch minder, als je ouder wordt.'

En soms geef je je onbeschaamd over aan nostalgie, zegt hij. Je draait Led Zeppelin I en je waant je terug op je oude zolderkamer, met je Dual 2 x 4 watt-blokje en je visnet aan het plafond. Lammers: 'Dat is het verlangen naar uitstel van de dood. Nostalgie is doodsangst.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden