Reportage

Politiek geëngageerde glaskunst

Reportage Tentoonstelling Glassfever

Blazen, draaien, knijpen, knippen. In Dordrecht is vanaf 1 mei de tentoonstelling GlassFever te zien, waar vakmanschap en grote kunst elkaar de hand reiken.

Still Life With Flowers, Fruits and a Dog, naar Abraham van Strij, 2009, Kunstenaar: Marta Klonowska. Beeld Els Zweerink

Gerrit Willems is bezorgd. Veertig jaar in het vak, zegt de conservator van het Dordrechts Museum, maar nog steeds vraagt hij zich tijdens de voorbereidingen van een tentoonstelling af: werkt het in het echt net zoals ik het in mijn hoofd heb?

Iago's Mirror, een zwarte spiegel van Fred Wilson, hysterische pastiche op de barok, in de zaal met zeegezichten en landschappen uit de Romantiek: hij hoopt op een verrassingseffect. Testa Mecanica, drie in rood, geel en groen glas geblazen koppen van Jaume Hayon, onder het 17de-eeuwse Gezicht op Dordrecht: spannend, maar zien de bezoekers dat straks ook? En wat te doen met de rode kroonluchter van Jaime Perez die naar beneden lijkt te zijn gestort en in duizend stukjes gevallen? Na op papier zeven opstellingen te hebben uitgeprobeerd, krijgt die nu toch een eigen zaaltje. Het is tenslotte het campagnebeeld waarmee Dordrecht de tentoonstelling GlassFever aan de wereld presenteert.

Vanaf morgen staan op vier locaties in de stad een kleine honderd glaskunstwerken die gerenommeerde hedendaagse kunstenaars maakten op Murano.

Murano? Is dat niet het eiland waar enorm veel lelijk Venetiaans glas wordt geblazen?

Willems zegt het eerlijk: dat dacht hij ook, tot hij vorig jaar tijdens de Biënnale van Venetië de tentoonstelling Glasstress zag. Toen bleek Turnerprize-winnaar Tony Cragg in glas te hebben gewerkt. De Russische installatiekunstenaars Ilya en Emilia Kabakov. Tracy Emin. Hij zag glazen kippen van Koen Vanmechelen en glazen marionetten van Wael Shawky - diens film over de middeleeuwse kruistochten had hem op de laatste Dokumenta in Kassel van de sokken geblazen. Dus nu zegt hij: 'Natuurlijk is er veel kitsch in de glaskunst. Maar met grote kunstenaars krijg je echt mooie werken. In Venetië viel ik om: wow, dat dit allemaal kan in glas.'

Twee maanden eerder op Murano, een kwartier varen van Venetië. Sinds 1291 is dit eiland de bakermat van Venetiaans glas. In de zomer ziet het zwart van de toeristen die zich vanaf het San Marcoplein met een bootje naar het eiland laten brengen om glazen souvenirs te kopen, maar op deze koude ochtend in februari zijn de straten nagenoeg leeg. Een bont gezelschap, onder wie Willems, kunstenaars Giny Vos en Koen Vanmechelen, en de directies van Huis van Gijn en Dordts Patriciershuis - óók partners in de tentoonstelling - krijgt vandaag een rondleiding.

Voorop gaat Adriano Berengo. Bon vivant van zekere leeftijd, zonnebril met tijgermotief op de neus, paarse sjaal om de hals. Berengo is de grote man hier op het eiland. Galeriehouder, kunsthandelaar, 'makelaar in glas': de man die 25 jaar geleden de glasindustrie op Murano nieuw leven inblies door hedendaagse kunstenaars te laten samenwerken met de maestro's uit de glaswerkplaatsen. De man ook die al vier edities van Glasstress organiseerde. In zijn eigen glasblazerij vertelt Berengo over de dag dat pornoster Cicciolina poedelnaakt in de studio stond. Haar echtgenoot, beeldend kunstenaar Jeff Koons, wilde haar volledig in glas laten namaken. Helaas, het lukte de glasblazer niet: een lichaam uit één stuk blazen was technisch onmogelijk. Berengo, met de routine van iemand die de anekdote al ontelbare keren heeft verteld: 'Maar weet je wat Cicciolina voor iedereen had meegenomen? Een pornovideo. Ik heb 'm al die tijd bewaard.'

Hij was de dag begonnen met een onheilstijding. Zwaaiend met een knipsel uit La Repubblica waarin stond dat het eeuwenoude familiebedrijf Baroniere & Toso was verkocht aan een kaasfabrikant, hield hij zijn gehoor voor: 'De traditie van de glasblaaskunst dreigt hier uit te sterven. Murano heeft nog maar een paar glasfabrieken, de Chinezen produceren veel goedkoper. En wie koopt er nog kristal als je voor een paar euro een vaas bij IKEA kan krijgen? Venini, een van de bekendste fabrikanten: ook verkocht, aan een diamantair. Ik hoop dat het verval van tijdelijke aard is. Er moet een nieuwe generatie opstaan die de traditie in stand houdt en verder ontwikkelt.' De samenwerking met Dordrecht komt daarom als geroepen. 'GlassFever', zegt Berengo, 'is a message of hope.'

Verderop staat de Belgische kunstenaar Koen Vanmechelen en tekent met krijt op een schoolbord. Achter hem loeien de glasovens: zo meteen zal glasmeester Silvano Signoretti samen met hem, op basis van de schets, een kip uit glas blazen. Vanmechelen werd twintig jaar geleden als kunstenaar op Murano geboren, zegt hij. Hier maakte hij het Walking Egg - een ei van glas op poten van metaal. Daaruit evolueerde het Cosmopolitan Chicken Project, een broedprogramma dat moet leiden tot een oerkip die immuun is voor ziekten en dat hem in musea wereldwijd tentoonstellingen bezorgde: met hokken met echte, levende kippen, met glazen eieren in volières, met kippen met een borst van glas en de kop van een opgezette kip. Hier, in Venetië, ontstond vorig jaar ook Awakener/Lifebank, een installatie van glazen eieren en oerzaden in twee mensgrote handen. 'Je kunt het leven geven, en je kunt het breken', zegt Vanmechelen plechtig. 'Ik kies voor het eerste.'

Work in progress

In het centrum voor hedendaagse kunst in Dordrecht, Dordtyart, wordt door tien artists in residence aan nieuwe, grote installaties in glas gewerkt. Dat doen ze in samenwerking met Nederlandse en Italiaanse glaskunstenaars. Daarnaast is er werk te zien dat de kunstenaars Zoro Feigl, Folkert de Jong, Giny Vos en Rosella Biscotti in Murano maakten. Een groot deel van de hal van Dordtyart zal in beslag worden genomen door Awakener/Lifebank van de Belgische kunstenaar Koen Vanmechelen: een idyllische binnentuin met vijver en prieel, waar leven begint (echte oesterzwammen en zaden) en opnieuw vorm krijgt in glas.

In een half uur krijgt zijn kip vorm - gloeiende bal glas aan een holle buis, blazen, draaien, knijpen, knippen. Glas in de oven, weer blazen, draaien, duwen. De kunstenaar dirigeert en de maestro zwoegt, het is een bijna woordeloze samenwerking die eindigt in het hartelijk bekloppen van elkaars schouder: goed gedaan.

Het gaat niet altijd van een leien dakje. Vanmechelen heeft in de mogelijkheden van glas moeten leren denken. 'Ik kan wel iets in mijn hoofd hebben, maar de glasmeester moet het ook kunnen uitvoeren.' Giny Vos had een idee voor een zon in glas, doorsnee 2 meter. Dat kon niet worden geblazen, dus nu heeft Berengo haar het idee aan de hand gedaan voor een zon opgebouwd uit zeshonderd in grootte variërende blokjes. Die worden gegoten, in plaats van geblazen. Vos: 'Bij nader inzien ben ik blij dat het blazen niet is gelukt. Omdat ik op deze manier meer vat heb op het eindproduct. Als het was geblazen, wordt het werk toch ook het werk van de maestro.'

'Zet je ego opzij.' Dat zegt Adriano Berengo tegen kunstenaars die zich afvragen: hoe moet ik samenwerken met een glasmeester? 'Het is de kitsch die kunstenaars als eerste afschrikt. Ze zijn bang dat hun reputatie wordt beschadigd door met glas te werken. Maar dan houd ik ze voor: zelfs voor het lelijkste glas is een oude techniek gebruikt die je kunt stelen, of aanpassen aan je contemporaine smaak.' Zo heeft hij de Chapman Brothers gestrikt, Jonathan Meese en Thomas Schütte. 'Dat is de grootste vis die je kunt krijgen. Ik verkoop werk van hem voor 400 duizend euro.'

In Dordrecht komt een maand voor de opening de vraag op tafel of glas dezelfde route gaat volgen als keramiek. Ook daar: hernieuwde belangstelling van beeldend kunstenaars. In het Bonnefantenmuseum in Maastricht trekt de Britse beeldend kunstenaar Grayson Perry met zijn keramiek al weken volle zalen.

Gerrit Willems: 'Glas en keramiek werd altijd geassocieerd met toegepaste kunst en met vakmanschap. Vaas, schaal. Kunst op een sokkel. Nu wordt glas steeds vaker gebruikt door kunstenaars die zich niet op één materiaal vastleggen en die het leuk vinden om te experimenteren. Die zeggen: dit of dit wil ik uitdrukken, in welk materiaal kan dat het best?'

Het levert voor GlassFever opvallend veel politiek geëngageerde glaskunst op. Vluchtelingencrisis. Kolonialisme. Biodiversiteit. Op Murano had Koen Vanmechelen al uit de doeken gedaan hoe in zijn kunst thema's als migratie, biodiversiteit, kapitalisme, stilstand en vooruitgang, angst en omarming van het nieuwe, waren verweven. Glas, had hij gezegd, was het ideale materiaal om dat allemaal mee uit te drukken. 'Omdat het hard en zacht tegelijk is. Als het leven zelf.'

GlassFever, 1/5 t/m 25/9 , hoogtepunten uit de Berengo-collectie in het Dordrechts Museum, Dordtyart, Huis van Gijn en Dordts Patriciërshuis. Curatoren: John Sillevis, Lida Vollebregts en Gerrit Willems.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.