Poldertarantino

Hollandse filmgangsters

De Nederlandse gangster in de film is geëvolueerd van een goedaardige sukkel tot een ijskoude crimineel.

Beeld uit Wolf Beeld Kippa, ANP, Filmdepot

Trots was Jim Taihuttu, afgelopen zondag bij het tv-programma Zomergasten. De filmregisseur en dj vertelde over een ambtenaar van het stadsdeel Amsterdam-West die zijn collega's vorig jaar had meegenomen naar Wolf, zijn harde misdaadfilm over de Nederlands-Marokkaanse kickbokser-goes-crimineel Majid, gespeeld door Marwan Kenzari. 'Als dat de discussie op gang brengt', zei hij, 'als een Eberhard van der Laan die film kijkt, dan heb ik gedaan wat ik moest doen.'

Taihuttu schetst Majid als een tikkende tijdbom, een jongen die zich voortdurend beweegt op de scheidslijn tussen kundige zelfbeheersing en ongecontroleerde geweldsuitbarsting. In de uitzending van zondag benadrukte hij het gedrag van zijn hoofdpersonage - en de gevaarlijke jongens op wie Majid is geënt - te veroordelen noch goed te praten. De filmmaker is er voornamelijk op uit hen 'een platform' te bieden. Met Wolf wil hij, kortom, bijdragen aan het politieke en maatschappelijk debat over criminaliteit onder (allochtone) jongens, door een wereld inzichtelijk te maken die voor ambtenaren en beleidsmakers in stadsdeelkantoren alleen in krantenartikelen bestaat.

Het type dat Taihuttu met zijn film karakteriseert, staat haaks op het soort misdadiger met wie de Nederlandse misdaadfilm in de jaren zeventig van start ging - de tijd van de Amsterdamse penoze, toen de crimineel nog boef werd genoemd. Zo begint De Inbreker van Frans Weisz (uit 1972) met Rijk de Gooyer die zich als 'Glimmie' met een glassnijder en zaklamp toegang verschaft tot een woning, eerst de vis een paar korrels voert en vervolgens de kluis opent met een stethoscoop.

Het is criminaliteit op zijn allercharmantst. Vergeleken met de politieke context waarin de personages uit Wolf bestaan, is het tijd-verdrijf van Glimmie even spannend als onschuldig. Inbreken als in een jongensboek. 'Inbreken is zuiver', zegt De Gooyers personage later in de film. 'Ik profiteer van de rijkdom van de mensen. Een chanteur profiteert van de ellende. Een chanteur is een vuil, vies profiteurtje.'

Uiteenlopende gangsters
Dé Nederlandse filmgangster bestaat niet meer, zegt Simon de Waal, voormalig politieagent en nu rechercheur in Amsterdam. Hij is bovendien regisseur van Cop Vs. Killer en scenarioschrijver van onder meer Unit 13, Baantjer en de misdaadfilm Lek (waarvoor hij werd bekroond met een Gouden Kalf). 'Katja en Bridget Schuurman in Black Out zijn niet te vergelijken met de hoofdrolspeler van Wolf. Het loopt ontzettend uiteen, net als in buitenlandse gangsterfilms.'

Vroeger was de filmgangster een helder afgebakend sujet. De criminelen in Grijpstra en De Gier waren goedmoedige, sullige boeven omdat de werkelijkheid in de jaren zeventig niet anders was, zegt De Waal. 'Figuren op de Wallen als Zwarte Joop (onder meer oprichter van seksclub Casa Rosso, red.) gaven elkaar wel eens een klap over en weer, maar vervolgens werd door niemand met de politie gesproken. Pas later ontdekten we dat met de opkomst van verdovende middelen de zware criminaliteit ook hier zijn entree maakte.'

De eerste afkeer van de criminele gezapigheid kwam met de film Wildschut in 1985, een jaar nadat Joop 'Swiebertje' Doderer en Ron Brandsteder als rechercheur De Cock en assistent Vledder waren te zien in Moord in Extase, de eerste (geflopte) bioscoopfilm naar het werk van Appie Baantjer. Regisseur Bobby Eerhart voerde in Wildschut twee overvallers op van wie er eentje, gespeeld door Hidde Maas, zo rücksichtsloos gewelddadig handelt (zie kader) dat de film destijds bij critici linea recta het verkeerde keelgat in schoot. 'Wezenloze kijkrommel' zou het zijn, de Volkskrant noemde de film 'ranzig'. Jaren later werd de film opnieuw gewogen: ditmaal zag men een voorloper van de spijkerharde 'nouvelle violence'-films van Quentin Tarantino uit de jaren negentig (Reservoir Dogs, Pulp Fiction), waarin geweld geregeld terloops plaatsvindt, zonder directe narratieve aanleiding.

De Waal: 'De boef heeft geen warme kant meer nodig. Inmiddels hebben we wel door: wat in het buitenland gebeurt, gebeurt ook hier. Ook hier zijn liquidaties, grote schietpartijen, drugstransporten, uitbuiting van vrouwen. Niemand heeft nog de illusie dat heftige filmscènes in werkelijkheid niet gebeuren. De onschuld zijn wij voorbij.'

Geromantiseerde versie
Bart Middelburg, misdaadverslaggever van Het Parool, heeft juist de neiging om te zappen wanneer hij op tv weer eens een 'volslagen karikatuur' ziet lopen. 'Ik ben geen filmgangsterexpert, maar wanneer ik iets zie is het vaak een geromantiseerde versie van de realiteit. In de ogen van filmmakers wordt het blijkbaar al snel te rauw. Van God Los is eigenlijk de enige film die dichtbij komt. Daarin zit de juiste combinatie van krankzinnigheid, geldbelustheid en totale willekeur die kenmerkend is voor zware criminelen. In die wereld heerst voortdurend waanzin. Constant over je schouder moeten kijken: wie kan er voor gevaar zorgen? Tygo Gernandt speelt dat fantastisch.'

De Waal bracht met regisseur Jean van de Velde drie jaar voor Van God Los een tweede kentering binnen de Nederlandse misdaadfilm teweeg. Hun film Lek (2000) opende met een martelscène à la Tarantino (Ton Kas zingt Hazes terwijl een verrader de strop krijgt), waarna verderop wordt geknipoogd naar John Woo's Hard Boiled, in een scène waarin Victor Löw zich voortbeweegt met een pistool in de hand én zijn baby op de arm.

De Waal: 'Dat soort figuren, hoe excentriek ze ook zijn, kom je tegen. Sterker nog, je kan karakters in werkelijkheid tegenkomen, die je voor een film niet zou hebben bedacht. Probleem is dat je een karakter uit de werkelijkheid niet één op één kunt overzetten in een film. Filmkarakters hebben hun eigen werkelijkheid, hun eigen wetten waaraan ze moeten voldoen, wil het publiek ze geloven. Zo kom je op de eeuwige strijd tussen realiteit en geloofwaardigheid. Een gangsterfilm is daarom per definitie niet realistisch. Geloofwaardigheid is het hoogst haalbare.'

Daarom was Willem Holleeder, de echte, zo woest toen De Heineken Ontvoering van Maarten Treurniet in de bioscopen verscheen. 'Ik ben dan wel verantwoordelijk voor alles wat er tijdens de Heinekenontvoering is gebeurd', schreef de ontvoerder in zijn ter ziele gegane column voor Nieuwe Revu, 'maar niet voor de fictie van de heer Treurniet. Eigenlijk had de film wel verboden moeten worden. Iemand die van een waargebeurd verhaal zo'n slechte film maakt, en dan ook nog eens met de titel suggereert dat het om de echte Heineken-ontvoering gaat, is een oplichter.' Zijn poging om de release van de film tegen te houden, bleek desondanks vruchteloos.

Onvindbare misdaadfilm

'Amsterdamsch sensatiedrama in 4 acten', staat er op de poster van Het Proces Begeer, de eerste Nederlandse misdaadfilm, uitgebracht in 1918 (!), over 'de koning v/d Zeedijk' Jan Bolkestein, die met zijn bende een Amsterdams diamantbedrijf berooft. De film werd een hit, maar de daders zagen 'm nooit - ze zaten een 6-jarige gevangenisstraf uit. Tegenwoordig is-ie overigens ook nergens te zien. De film is onvindbaar.

De beste Nederlandse filmgangsters

Glimmie (Rijk de Gooyer) in De Inbreker, 1972.
Typisch Amsterdams jarenzeventiggeboefte met typerend lachje (hè-hè-hè-hè) is een inbreker met moraal: stelen doet-ie alleen van de rijken. Heeft in eerste instantie geen idee wat te doen wanneer-ie in een internationale zwendel verzeild raakt ('Alle-jezus, wat zijn we in een smerig zaakje terechtgekomen'), maar redt zich wonderwel en ontfermt zich uiteindelijk ook nog over een jong meisje dat beide ouders verloor.

Jim (Hidde Maas) in Wildschut, 1985.
Psychopaat, gijzelt na een roofoverval op een illegaal casino bij Breda met zijn gewonde kompaan een gezin in een boerderij in België. Fascinerend wegens onderkoeld-gestoord gedrag. Sproeit benzine in het gezicht van een pompeigenaar. Smijt een krijsende baby aan zijn kraag door de kamer. Is de lokale olijke sheriff-met-cowboyhoed eenvoudig te slim af en is onelinerkanon. 'Kom kom zustertje, flauwvallen doe je maar in je eigen tijd.'

Jack (Victor Löw) in Lek, 2000.
Licht-hysterische drugs- en wapenhandelaar met cartooneske bakkebaarden. Ondanks dat maffe uiterlijk is zijn rol prettig gelaagd - hij is tevens jonge vader én vroegere vriend van de agent die zijn bende op het spoor is. Laat hij zich ronselen als politie-informant? 'Ik ben wel je levensverzekering', klinkt het. 'Als ik moet niezen, word jij verkouden.'

Maikel (Tygo Gernandt) in Van God Los, 2003.
Maniakale aanvoerder van de beruchte Bende van Venlo, voorzien van een gekunsteld doch overtuigend vet Limburgs accent. Sleept een door Egbert Jan Weeber gespeeld rijkeluiszoontje mee in een criminele krachttour, bescheiden boevenklusjes eindigen in roofmoord. Fraaie illustratie van zijn onvermogen zichzelf in de hand te houden: onder alle gekte mijmert Maikel stiekem over een burgerlijk leven met zijn vriendinnetje. Tevergeefs.

Rem (Reinout Scholten van Aschat) in De Heineken Ontvoering, 2011.
Er was volgens Willem Holleeder een heleboel mis met De Heineken Ontvoering, maar dat lag niet aan Reinout Scholten van Aschat. Zijn personage kreeg een andere naam, maar zelfs 's lands bekendste crimineel herkende in de acteur zijn evenbeeld - en dat beviel. 'Ik vind dat hij niet alleen sprekend op mij lijkt, maar me ook perfect nadoet', schreef Holleeder in Nieuwe Revu.

Majid (Marwan Kenzari) in Wolf, 2013.
Na een gevangenisstraf stort Majid zich op kick-boksen. Hij wordt erkend als talent, maar wanneer hij wordt gekoppeld aan een foute bokspromotor blijkt hij opvallend vatbaar voor een gevaarlijk leven. Naarmate zijn omgeving gewelddadiger wordt, kruipt ook de gewelddadige overlevingsdrang in Majid naar boven. De grens tussen vechtsport en vechten verdwijnt. Langzaam slokt het criminele milieu hem op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.