Interview Willem Poelstra

Poelstra exposeert zijn werk over Kosovo in het hol van de leeuw: Belgrado

De Amsterdamse fotograaf Willem Poelstra exposeert in Belgrado zijn werk over de Kosovo-oorlog. Dat het thema daar hypergevoelig ligt, belet hem niet. Integendeel.

Uit de serie For Hanna, Future Stories from the Past. De Amsterdamse fotograaf Willem Poelstra exposeert vanaf 25 juni drie weken lang de foto's die hij in Kosovo maakte over de gevolgen van de oorlog in het land, eind vorige eeuw. Beeld Willem Poelstra

De Amsterdamse fotograaf Willem Poelstra exposeert vanaf 25 juni drie weken lang de foto’s die hij in Kosovo maakte over de gevolgen van de oorlog in het land, eind vorige eeuw. De locatie is bijzonder: de Parobrod Gallery in Belgrado. Een expositie over Kosovo ligt nog steeds hypergevoelig in de hoofdstad van Servië, negentien jaar na de oorlog die uitmondde in de onafhankelijkheid van de voormalige provincie. Een reeds geplande expositie in mei in de Arget Gallery in Belgrado werd te elfder ure afgelast door de directeur. 

Mijlpaal

Geduld hebben en spitsroeden lopen loonde uiteindelijk. ‘De Parobrod is een cultuurcentrum met een theater en tentoonstellingsruimte. Er komen veel jongeren, op wie ik me met dit project vooral richt’, aldus Poelstra. Voor hem betekent de tentoonstelling persoonlijk en professioneel een mijlpaal. Hij lijdt sinds 2015 aan sarcoomkanker, en toen de diagnose wel gesteld, voorspelden zijn artsen dat hij niet langer dan een jaar meer zou leven. Nu, bijna drie jaar later, is hij er nog en hoewel zijn energie afneemt, is hij tot werken in staat en spraakzaam als altijd. 

Vorig jaar verscheen zijn veelgeprezen vuistdikke boek over Kosovo For Hanna, Future Stories from the Past. Hij exposeerde zijn werk in Pristina, de hoofdstad van Kosovo, pal voor de deur van het parlement. En straks dus in het hol van de leeuw, waar Servische nationalisten nog steeds aanspraak maken op Kosovo.

Uit de serie For Hanna, Future Stories from the Past. Beeld Willem Poelstra

Explosieve lading

In het project komen persoonlijke en documentaire thematiek samen. Hanna is de naam van Poelstra’s Joodse moeder. Zij trouwde met een man die in de Tweede Wereldoorlog vrijwillig voor de Duitsers werkte. Toen die, Willems vader, stierf, liet hij een doos met documenten achter, waaruit de zoon het verzwegen familieverleden – een slachtoffer van de oorlog getrouwd met een medeplichtige – kon reconstrueren. Poelstra vatte de verzoening op persoonlijk niveau op als metaforisch voor het door etnische conflicten verdeelde Kosovo: als zijn ouders in het reine konden komen met het verleden, zou dat dan ook in Kosovo mogelijk zijn?

Hij fotografeerde verwoeste huizen, monumenten en nabestaanden van oorlogsslachtoffers, maar ook: stellen van gemengde etnische achtergrond. Om te laten zien dat individuen die door ongelukkig toeval en politieke intriges in vijandige kampen verzeild zijn geraakt, in staat zijn verdeeldheid te overstijgen. Een boodschap die niet overal in de Balkan in goede aarde valt. Zo werd de expositie in Pristina 24 uur per dag bewaakt. En de annulering van de geplande tentoonstelling in mei, die volgde op oplaaiende politieke strubbelingen in maart, illustreert eveneens dat een ogenschijnlijk onschuldige fototentoonstelling zomaar een explosieve lading kan krijgen.

Buitenstaander

Intussen heeft het project voor Poelstra door zijn ziekte grote persoonlijke betekenis gekregen. ‘Er is een Joods gezegde: wie één mens redt, redt de hele wereld. Die gedachte is een belangrijke motivatie voor mijn werk.’ Sinds het begin van het project (in 2012) heeft hij talrijke reportagereizen gemaakt en naast 75 duizend euro uit de erfenis van zijn ouders ook een deel van zijn eigen kapitaal geïnvesteerd in For Hanna. ‘Ik vind het vooral interessant om mijn werk te laten zien in het gebied waar ik het heb gemaakt. Je kunt je afvragen: moet nou juist zo’n Nederlandse fotograaf dat doen? Misschien juist wel, omdat ik altijd mijn onafhankelijkheid probeer te bewaren. Fotografen uit Servië en Kosovo kiezen meestal nadrukkelijk partij, als buitenstaander oordeel ik juist niet.’

In Belgrado prijken straks foto’s aan de muur van slachtoffers en conflict, het beladen gedicht Witness van de Albanese Jonida Beqo hangt er, net als pagina’s uit het boek For Hanna. Wat Poelstra beoogt met de expositie? ‘De oudere generaties die de oorlog hebben meegemaakt, zullen niet meer op andere gedachten komen over de vijand van toen. Maar ik hoop dat de nieuwe generaties, die vaak hebben gereisd en wat van de wereld hebben gezien, het verschil kunnen maken en dat ik daar, als onderdeel van het collectief van de journalistiek, iets aan kan bijdragen.’

Poelstra’s concentratie is nu vooral gericht op de expositie in Belgrado, in nauw overleg met het team van vormgevers en fotoredacteuren dat hem omringt. Voorafgaand aan de tentoonstelling wordt in de Parobrod Gallery een driedaagse masterclass georganiseerd voor tien Servische en tien Kosovaarse fotografen over slow journalism, de vorm die ten grondslag ligt aan het diepgravende werk van Poelstra. ‘Als het me lukt erbij te zijn in juni, wil ik vanuit Belgrado nog naar Pristina reizen, met de auto een uurtje of vijf, zes. Daar wil ik alle mensen die voor mijn foto’s hebben geposeerd een boek overhandigen. Het is immers door hun betrokkenheid dat het er is gekomen. Zij vinden het goed dat ik hun verhaal doorvertel.’

Uit de serie For Hanna, Future Stories from the Past. Beeld Willem Poelstra

Persoonlijke betrokkenheid

Intussen gaan de activiteiten van de door Poelstra gefinancierde stichting ForHanna verder. Het kapitaal dat hij had bestemd als pensioenvoorziening wordt – ‘omdat ik mijn pensioen niet ga halen’ – aangewend voor de stichting. ForHanna ondersteunt daarmee documentaire fotografen die in hun werk persoonlijke betrokkenheid tonen met hun onderwerp, net zoals Poelstra zelf. Zo krijgt voormalig oorlogsfotograaf Geert van Kesteren, tegenwoordig woonachtig in Tel Aviv, steun bij een langetermijnproject in Israël. ‘We moeten’, zegt Poelstra, ‘geëngageerde fotografen steunen. Hun werk is nog steeds nodig, en nu kranten en tijdschriften steeds minder geld aan hen besteden, wordt het werken voor hen steeds moeilijker.’

Een van de beste fotoboeken

De Volkskrant noemde eind 2017 Willem Poelstra’s boek For Hanna, FSFP een van de beste tien fotoboeken van het jaar: ‘Een monument voor vriendschap en liefde in tijden van oorlog. (...) Soms zijn de pagina's doorschijnend, waarmee aangrijpend zichtbaar wordt gemaakt hoe het verleden in het heden doorschemert. De Engelse teksten zijn vertaald in het Albanees en Servisch, zodat ook in Kosovo dit zwaarmoedige en troostrijke boek zijn verzoenende invloed kan doen gelden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.