Review

Pocketcamera bracht revolutie teweeg

Met het succes van de Leica, de eerste kleinbeeldcamera, kwam een eeuw geleden een revolutie op gang. Er is nu een prachtig eerbetoon in Hamburg te zien. Wat heeft de Leica gemeen met de smartphone?

Arno Haijtema
Ilse Bing, Selbstporträt in Spiegeln, 1931. Beeld © Leica Camera AG/Ilse Bing
Ilse Bing, Selbstporträt in Spiegeln, 1931.Beeld © Leica Camera AG/Ilse Bing

In het tijdperk van selfies, smartphones en oneindige vermenigvuldiging van foto's via internet is het mooi terug te blikken op de uitvinding van de Leica. Die beroemde camera waaraan onze eigentijdse beeldcultuur schatplichtig is. Zo onnadenkend en nonchalant, dikwijls zonder aandacht voor compositie of schoonheid, vaak melig en egomaan, als nu met foto's wordt omgesprongen, zo is het niet altijd geweest.

Voordat, nu precies honderd jaar geleden, de eerste Leica werd gebouwd was het vervaardigen van een foto een dikwijls ingewikkelde, tijdrovende en fysiek inspannende klus. Men wilde er ook wel iets móóis van maken. Leica bracht in de titanenarbeid die fotografie nog was met de introductie van de eerste pocketcamera een revolutie teweeg. Overal toepasbaar. Eenvoudig in bediening. Past in de binnenzak. En geeft - in de hand van de getalenteerde fotograaf - geweldig resultaat.

Ode aan de camera

De reusachtige tentoonstelling Augen Auf! 100 Jahre Leica in de Deichtorhallen in Hamburg brengt met vierhonderd foto's, filmpjes, prototypes, historische tijdschriften en zelfs de originele ontwerpschetsen op ruitjespapier een ode aan de camera die de loop van de fotografiegeschiedenis een ander wending zou geven. De foto's van grootheden als Robert Capa, Henri Cartier-Bresson en Ilse Bing en van minder bekende, verrassend sterke fotografen uit bijvoorbeeld Spanje hebben gemeen dat ze het gebruiksgemak van de camera zichtbaar maken. Tegelijk refereren ze aan de tijd dat zorg aan elke afzonderlijke opname werd besteed, omdat film schaars was en geld kostte, in tegenstelling tot (na de eerste aanschaf) digitale opslagcapaciteit.

Eigenlijk herbergt de titel van de expositie een leugentje, want de fameuze camera verscheen pas in 1925 op de markt. Alleen het prototype dateert van 1914: de Eerste Wereldoorlog gooide roet in het eten en veroorzaakte - priegeldetail in de wereldgeschiedenis - vertraging bij de commerciële introductie. Het leugentje zij de samenstellers vergeven, want de tentoonstelling vormt een mijlpaal in de fotografiegeschiedenis. Goed dat we daar niet tot 2025 op hoeven te wachten.

Fotografen en fotoliefhebbers, amateurs en professionals, krijgen bij het horen van 'Leica' niet zelden een warme gloed in de ogen en een blos op het gelaat: ware liefde. Technisch hoogwaardig. Sublieme lenzen. Ultiem bedieningsgemak. Negatieven met ragfijne detaillering. Leica brengt superlatieven in het taalgebruik tot leven. Gelukkig is de tentoonstelling in de Deichtorhallen zuinig met grote woorden en is van verheerlijkend merkfetisjisme nergens sprake.

Heinrich Heidersberger, Laederstraede, Kopenhagen 1935. Beeld Heinrich Heidersberger/© Institut Heidersberger
Heinrich Heidersberger, Laederstraede, Kopenhagen 1935.Beeld Heinrich Heidersberger/© Institut Heidersberger

Zware camera's

In de 85 jaar die de fotografie het sinds de ontdekking - rond 1839 - zonder Leica heeft gesteld, waren fotografen voornamelijk aangewezen op grote, zware camera's, die geladen werden met glasplaatnegatieven die voor de opname moesten worden ingesmeerd met lichtgevoelige emulsie. Belichtingstijden waren aanvankelijk lang, zodat het onderwerp stokstijf moest zitten om bewegingsonscherpte op de foto te voorkomen. In de vroegste dagen van de portretfotografie waren er zelfs klemmen waarmee kaken en ledematen in een pose werden gefixeerd. Na de opname moest het glasnegatief in een verduisterende verpakking voor verwerking naar een lab worden getransporteerd. Pionierende landschapsfotografen beschikten soms over een mobiel laboratorium dat door paarden naar de bestemming werd getrokken - tot de eeuwige sneeuw in de Alpen aan toe.

Aan de studio gebonden of log en traag ter driepoot, dat was de werkwijze grofweg, totdat Oskar Barnack, hoofd van de onderzoeksafdeling van Optischen Werken Leitz, met zijn prototype van de Leica (een samenvoeging van Leitz en Camera) op de proppen kwam. 'De liliputcamera' noemde hij haar - een replica van het eerste exemplaar staat bescheiden in een vitrine, in een zaaltje waar ook de latere modellen en Barnacks schetsen zich, door hun kleine formaat bijna schuchter, aan de blikken van de bezoekers blootgeven. Dat Barnack gelijk had in zijn overtuiging dat kleinbeeldcamera's de toekomst hadden, bleek toen de Leica op de markt kwam. In 1925 werden 900 exemplaren verkocht, in 1929 al 16 duizend. In een kasboek werd - handgeschreven - bijgehouden welk serienummer aan wie was geleverd.

Met één been nog in de 19de eeuw als het om de administratie ging, maar met de techniek en kwaliteit van de dynamische toekomst stapte Leica in de fotografiemarkt, waar het zijn product aanprees als die Kamera der Zeit. Het waren de jaren van snel voortschrijdende techniek, steenkool, staal, industrialisatie. De tentoonstelling toont prachtige foto's van bouwplaatsen van zeppelins en van de immense luchtschepen, zwevende paleizen, hoog in het zwerk tussen de wolken, luchtvarend van Duitsland naar New York of Rio de Janeiro. Met welke andere camera moest de Motormensch de nieuwe tijd vangen dan met de Leica?

Ramón Masats, Madrid, 1960 Beeld Ramón Masats
Ramón Masats, Madrid, 1960Beeld Ramón Masats

Fotojournalistiek

De expositie brengt de nieuwe mogelijkheden die de Leica bood hoofdstuksgewijs in kaart. Het pocketformaat gaf niet alleen de buitenfotografie een impuls, het bood de journalistiek een zee aan nieuwe mogelijkheden. Zo marginaal en statisch als de fotografie was tot in de eerste decennia van de 20ste eeuw, zo veel kon zij bijdragen aan de verslaglegging van het nieuws - eerst nog voornamelijk in geïllustreerde bladen, pas veel later (na de Tweede Wereldoorlog), toen de drukpersen dat aankonden, in dagbladen.

Een van de vroege staaltjes fotojournalistiek op de tentoonstelling is - niet zonder ironie na de fotografische hymnes even eerder - het verongelukken van het luchtschip de Hindenburg in het Amerikaanse Lakehurst in 1937.

De Leica zou niet alleen decennialang het voertuig worden voor het wereldnieuws: al vanaf haar begindagen ging de camera fungeren als oog van de samenleving. Met de opkomst van de sociale bewegingen groeide de belangstelling voor de leefomstandigheden van de arbeiders en hun gezinnen. Progressieve fotografen trokken de volkswijken in. Het échte leven, heette het bestaan van eenvoudige lieden dat werd gevangen in niet altijd van modieuze romantiek gespeende foto's. De Leica maakte het in elk geval mogelijk te fotograferen zonder dat dit een volksoploop tot gevolg had van nieuwsgierigen voor het wonder der techniek - met verlies van spontaniteit. De kleine, onhoorbare camera viel in het straatbeeld nauwelijks op.

Viktor Kolá¿, uit de serie Ostrava, 1981: Einheimische beim Kegeln während eines Sommer Wochenendes. Beeld © Viktor Kolá¿
Viktor Kolá¿, uit de serie Ostrava, 1981: Einheimische beim Kegeln während eines Sommer Wochenendes.Beeld © Viktor Kolá¿

Capa en Cartier-Bresson

Anoniem achter de camera, maar in de gedrukte media uitgroeiend tot grootheden togen pioniers als Henri Cartier-Bresson en Robert Capa met hun Leica de wereld in. Hun foto's en die van hun tijdgenoten zijn in grote aantallen samengebracht in de Deichtorhallen, een rijke verzameling van fotojournalistieke en documentaire hoogtepunten. Met Capa's beroemde foto van de sneuvelende republikein tijdens de Spaanse burgeroorlog, zijn indrukwekkende en deprimerende foto's van het beleg van Barcelona. En Cartier-Bressons in-menselijke, komische foto's van het leven in de stad en op het platteland. Op een filmpje uit 1956 is 'HBC' aan het werk te zien in Chinatown, New York, waar de bewoners Nieuwjaar vieren. Cartier-Bresson heeft het naast het fotograferen van draken minstens zo druk met het brandend houden van zijn pijp.

Niet alleen de 'humanistische' fotografie waarbij Leica een rol speelde, ook de minder fraaie, propagandistische functie die de fotografie, en dus ook de Leica had en heeft, gaat de expositie niet uit de weg. Talrijke fotografen volgden de strijd van het nazisme tegen het bolsjewisme (lees; de inval in de Sovjet-Unie) en deden er met - het moet gezegd - magistrale en heldhaftige foto's verslag van. De beste foto's vonden hun weg naar het nazi-propagandablad Signal, dat ook in kleur de vorderingen en verworvenheden van de nationaal-socialisten bezong, te midden van poserende filmsterren en pin-ups in zinderend zonlicht.

Als de tentoonstelling iets duidelijk maakt, is het dat de Leica binnen enkele decennia uitgroeide van een instrument voor sociale, artistieke en journalistieke vernieuwing tot de standaardcamera waar professionals moeilijk omheen konden. Dat gold ook voor de naoorlogse generaties: Ed van der Elsken en Johan van der Keuken met hun afwisselend grimmige en poëtische werk uit Parijs en Amsterdam. Voor de Amerikaanse straatfotografen als Robert Frank en Saul Leiter, die in zwart-wit en vanaf de jaren zestig steeds meer in kleur, de opkomende welvaartsstaat, en het consumentisme vastlegden. Voor de frontfotografen die naar Vietnam trokken en zelfs voor een naoorlogse generatie Spaanse fotografen die, in groot isolement als gevolg van de Franco-dictatuur tot 1975, onopgemerkt voor het oog van de wereld een eigen oeuvre en een eigen beeldtaal ontwikkelden. Met de relatief grote aandacht voor hun werk op de tentoonstelling wordt de fascistische dictator postuum op zijn nummer gezet. De priester in vol ornaat die bij een potje voetbal als keeper een spectaculaire zweefduik naar de bal maakt, een foto uit 1960 van Ramón Masats, is een instantklassieker.

Fred Herzog, Man With Bandage, 1968. Beeld Equinox Gallery/Fred Herzog
Fred Herzog, Man With Bandage, 1968.Beeld Equinox Gallery/Fred Herzog

'Een dikke warme kus'

De recentste foto's zijn close kleurenportretten uit 2013 van - vermoedelijk - drugsgebruikers of anderszins sociaal gemarginaliseerden van de Amerikaan Bruce Gilden. Niets verhullende foto's, confronterend en soms naar om te bekijken. In veel opzichten vergelijkbaar met de foto's, al dan niet selfies, die ons dagelijks op de sociale media overspoelen. Juist bij Gildens portretten realiseer je je dat de dominante rol van Leica in de fotografie voorbij is. Ze zijn haarscherp, maar dat is geen kwaliteit die aan Leica is voorbehouden. Het formaat van de smartphone en de Leica komt - toeval of niet - aardig overeen. Bedieningsgemak en onopvallendheid zijn vrijwel gelijk. Veel van de exclusieve kwaliteiten die de Leica kenmerkten, zijn inmiddels standaard geworden, niet alleen in camera's maar ook - als bijproduct nota bene - in smartphones. De hoogwaardige techniek die vroeger was voorbehouden aan professionals en de happy few is nu gedemocratiseerd.

Cartier-Bresson werd eens gevraagd hoe hij over de Leica dacht. Hij antwoordde dat de camera 'een dikke, warme kus kan zijn, dat ze een schot uit een revolver kan zijn, of de sofa van een psychoanalyticus'. Verander het woord 'Leica' door 'Facebook' of 'Twitter' en Cartier-Bresson beschrijft de paradoxale veelzijdigheid van de sociale media anno 2014. Zijn wereld en de onze zijn in zekere zin met elkaar vervloeid. Leica rest niet veel meer dan zich te laten adoreren door een kleine groep professionals en liefhebbers. En het kan een glorieus verleden koesteren.

Augen Auf! 100 Jahre Leica
Fotografie
Hamburg, Deichtorhallen, t/m 11/1. Catalogus 98 euro

null Beeld Leica Camera AG
Beeld Leica Camera AG

Kleinbeeld

De kleinbeeldcamera van Leica werd gevuld met 35mm-filmmateriaal dat is ontwikkeld voor de filmindustrie. Door de film niet verticaal langs de sluiter te geleiden (zoals bij filmcamera's) maar horizontaal, kon het formaat van de Leica bescheiden blijven. De negatieven van een ­Leica-opname waren 36 mm breed en 24 mm hoog. Dat formaat is altijd standaard gebleven in het tijdperk van de analoge (kleinbeeld)­fotografie. In de vroege dagen van de Leica diende de fotograaf in duisternis het filmpje zelf in een kokertje te frunniken, dat vervolgens in de camera kon worden geplaatst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden