'Plagiaat? Nee, inspiratie'

De veroordeling van de Belgische schilder Luc Tuymans zorgt voor oproer in de kunstwereld. Ruim 130 kunstenaars reageren: met varianten op het beruchte werk.

Voorbereidingen voor de tentoonstelling A Belgian Politician in de Antwerpse kunstgalerie Marion De Cannière. Beeld Karoly Effenberger

De tentoonstelling heet A Belgian Politician, maar ze had evengoed Een Belgisch Voorhoofd kunnen heten. Overal hangt datzelfde bezwete voorhoofd, dat van een foto overgenomen beeld waarvoor de Belgische schilder Luc Tuymans vorige maand werd veroordeeld. Een voorhoofd in zwart-wit, een voorhoofd in 3D, een voorhoofd in balpen. Plagiaat of kunst, dat is de vraag.

'Een visueel antwoord op het vonnis', dat was de bedoeling van Lieven Segers en Tom Liekens, de organisatoren van de tentoonstelling. Er was al zo veel gezegd en geschreven over de veroordeling van Tuymans, wegens schending van de auteursrechten van de jonge fotografe Katrijn Van Giel. In dat debat wilden Segers en Liekens, zelf beeldend kunstenaars, de kunst voor zichzelf laten spreken.

Luc Tuymans. Beeld belga

Bewerking

Ze stuurden 180 Belgische kunstenaars een verzoek om een eigen interpretatie te maken van de foto van Van Giel, een bijzonder uitgesneden beeld van het voorhoofd van een Belgisch politicus, waarop Tuymans zijn schilderij A Belgian Politician baseerde. Zo willen ze aantonen dat het bewerken van foto's in de kunstwereld heel normaal is en de basis van prachtig nieuw werk, dus geen plagiaat.

'We doen dit niet voor Luc Tuymans, maar voor de kunst zelf', zegt Tom Liekens tijdens de rondleiding die hij geeft. 'In de kunstwereld gebruiken we altijd bestaande beelden. Ik heb zelf een schoendoos vol met uitgescheurde prentjes. Moet ik nu telkens uitzoeken wie die beelden gemaakt heeft, voor ik ze in mijn werk mag gebruiken? Door dit vonnis voelt elke kunstenaar zich opgejaagd wild.'

Meer dan 130 kunstenaars, onder wie Jan Fabre, Fred Bervoets, Dirk Braeckman en Thé van Bergen, stuurden werk in. Zelfs op donderdag, een dag voor de opening, komen in de Marion De Cannière Art Space in Antwerpen nog postpakketten met schilderijen binnen. De kunstwerken worden niet verkocht, zodat niet de indruk ontstaat dat de kunstenaars winst maken over de rug van de fotografe.

A Belgian Politician

Op 20 januari werd de wereldberoemde Belgische schilder Luc Tuymans veroordeeld wegens schending van de auteursrechten van de Antwerpse persfotografe Katrijn Van Giel. Tuymans gebruikte haar krantenfoto van een Belgische politicus als basis voor zijn schilderij A Belgian Politician. Het schilderij en de foto hebben dezelfde afwijkende kadering, maar de kleuren van Tuymans zijn fletser. Tuymans beriep zich er in de rechtbank op een parodie van Van Giels foto te hebben gemaakt, maar dit werd door de rechter van tafel geveegd.

Iconisch beeld

Als de tentoonstelling als een opiniepeiling onder kunstenaars wordt gezien, dan is de stemming hier duidelijk. De meeste kunstenaars brengen een variant op de foto van Van Giel, en lappen daarmee haar auteursrechten aan hun laars. Het voorhoofd van de Belgische politicus - ondertussen een iconisch beeld - komt terug in collages, in erotische poses en zelfs op een geroosterd brood.

'Ik vind het boeiend dat je telkens datzelfde beeld ziet, maar ook meteen ziet dat het bijvoorbeeld een Jan Fabre of een Gideon Kiefer is', zegt Tom Liekens. 'Zo is het ook met het bewuste schilderij van Luc Tuymans: dat staat dicht bij de foto van Van Giel, maar ook bij Tuymans en de rest van zijn oeuvre. Zo'n aparte uitsnijding van een hoofd, dat heeft Tuymans al in eerdere van zijn werken gedaan.'

Andere werken verwijzen naar de kunstgeschiedenis en tonen dat hergebruik van beelden van alle tijden is. Zo schilderde Nick Andrews een aquarel naar Edouard Manet, die zijn schilderij op Diego Velázquez baseerde. 'In de rechtbank zou dat misschien plagiaat heten', zegt Lieven Segers, die erbij is komen staan, 'maar een mooier woord is inspiratie.'

Schuld

Maar tussen alle voorhoofden hangen hier en daar ook dissidente werken, die Tuymans bekritiseren omdat hij de fotografe niet vooraf om toestemming vroeg. De jonge kunstenaar Pieterjan Ginckels toont op zijn website firstworldproblems.be hoe hij boter op het voorhoofd van Tuymans' schilderij smeert. 'Boter op het hoofd, ja, dat wijst waarschijnlijk op schuld', erkent Tom Liekens.

De organisatoren willen zich niet al te expliciet in die discussie over schuld en onschuld mengen. 'We wilden gewoon op een ludieke manier een signaal geven dat je dit beter buiten de rechtbank kunt oplossen', zegt Liekens. 'Nu verliest iedereen: de fotografe krijgt kritiek, en Tuymans krijgt kritiek. Terwijl iedereen had kunnen winnen. Het had een positief verhaal kunnen zijn.'

Blijft de vraag wat Katrijn Van Giel, die de laatste weken veel kritiek kreeg vanuit de kunstwereld, zelf van de tentoonstelling vindt. De jonge fotografe vreesde dat de werken te kwetsend zouden zijn en ging donderdag anoniem een kijkje nemen. Het viel haar allemaal redelijk mee, laat ze weten. Ze ziet er de humor wel van in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden