Pioniersopera beschrijft familiegeschiedenis

Tom Russell schreef een 'folk opera' waarin hij het spoor terugvolgt naar zijn voorouders. In een versterkte boerenhoeve aan de Noorse kust werd de cd 'The Man From God Knows Where' opgenomen....

DE MAN is oud, tegen de tachtig jaar waarschijnlijk. Maar zijn schouders zijn nog robuust, zijn baard is vol - dit was een man die bergen kon verzetten. Zijn pak en vest zitten zo stijf dat er amper plooien in vallen. Het touwtje om zijn hals moet het feestelijke van de gebeurtenis onderstrepen. Het is omstreeks 1870, een tijd waarin nog amper iemand op de foto is gezet.

Vanaf het cd-hoesje kijkt de man ons aan. Of eigenlijk kijkt hij dwars door ons heen. Burgeroorlog, hongersnood, kindersterfte - zijn ogen moeten veel hebben gezien. Maar nu kijkt hij in de leegte. Hij is geen kijker, maar een ziener.

The Man From God Knows Where, zo heeft Tom Russell hem genoemd. Pionier, gelukszoeker, vluchteling, emigrant, anonieme grondlegger van Amerika. De man die in ontelbaar veel gedichten en liederen is bezongen, van Walt Whitman (van wie een stokoud geluidsfragment als eerbetoon op de cd is opgenomen) tot Bruce Springsteen. The Wayfarin' Stranger van het volksliedje, The American Primitive Man van Tom Russell.

De foto viel uit een familiealbum, waarin Tom Rusell samen met zijn zus zat te bladeren. Geen naam of jaartal achterop, nergens een hint wie het kon zijn. Maar Russell wist dat hier het geluk in zijn schoot tuimelde. Deze man, dat was overgrootvader Ambrose Larsen. En anders was het overgrootvader Patrick Russell. Deze man was zijn missing link.

De Amerikaan Tom Russell is zanger en songschrijver. Maar bovenal is hij een hedendaagse troubadour. Zijn cowboysongs, ballades en liederen zijn vertellingen, over ooms met een getatoueerde roos op hun schouder, over de handelaar in bisonbotten. Met die vertellingen bereikt hij een klein, maar toegewijd publiek, waarvan een flink deel in Europa woont.

De geschiedenis van zijn familie speelde al vaker een rol in zijn songs. Dat zijn vader een paardenhandelaar was, gokker, drinker, handelsreiziger, overlever - we wisten het al. Maar voor The Man From God Knows Where dook hij dieper in het verleden. Het idee voor de cd ligt zo voor de hand dat het verbazend is dat het niet eerder werd gedaan: Russell schreef een cyclus van liederen waarin zijn voorouders om beurten worden voorgesteld, tegen het decor van de tijd waarin ze leefden.

Zo maken we kennis met Patrick Russell, die Ierland verliet om aan de grote hongersnood te ontsnappen, met niet meer dan een aardappelschop op de schouder, klaar om die in de grond te steken op de eerste de beste vrije plek waar het gewas niet meteen in de aarde zou rotten. We worden voorgesteld aan diens toekomstige vrouw Mary Clare Malloy, die vertelt over de barbaarse praktijken op Ellis Island, waar de Amerikaanse immigratiedienst huishield. We komen aan de weet hoe de Russells en Malloys zich na lange dagmarsen in het noordoosten van Iowa vestigden, net aan de overkant van de Mississippi, waar ze Noorse emigranten als buren kregen, rechtschapen types als Ambrose Larsen en Anna Olsen, bij wie de bijbel altijd onder handbereik lag.

In dat afgelegen hoekje van het onmetelijke Amerika pionierden de voorouders van Russell. Ze werden geplaagd door misoogsten en overstromingen, zagen hoe buren zich aan appelbomen verhingen, hoe kinderen werden weggehaald om met de wezentrein naar gastgezinnen in het midwesten te worden getransporteerd. Het voorvaderlijk huis staat er nog, in hetzelfde dorpje waar Charlie Russell, de vader van Tom, decennia later met zijn gloednieuwe blauwwitte Cadillac door de straten zou cruisen, om te laten zien dat het hem goed ging.

De familiegeschiedschrijving moet niet al te letterlijk worden genomen. Een deel van de verhalen werd overgeleverd door zijn vader, en door zijn oma van moederskant. De zanger raadpleegde ook kerkelijke registers en zocht in bibliotheken. Maar de historische setting is deels fictief. En een paar van de mooiste verhalen - zoals dat over de Orphan Train en over indianenopperhoofd Sitting Bull in Venetië - zijn waargebeurd, maar hebben niets met zijn voorgeslacht te maken.

Russell noemde zijn project een Folk Opera, wat inhield dat de personages door verschillende zangers zouden worden vertolkt. Een dergelijke onderneming was te duur voor Hightone, de kleine Amerikaanse firma die doorgaans zijn muziek uitbrengt. Uiteindelijk heeft Kirkelig Kulturverksted, een Noorse onderneming die zich toelegt op inheemse muziek, het project omarmd.

De kwaliteit van de cd wordt volgens Russell zelf goeddeels bepaald door de manier van opnemen. De zangers (naast Russell waren dat de Amerikanen Iris DeMent en Dave Van Ronk, de Ierse Dolores Keane en de Noren Sondre Bratland en Kari Bremnes) verschansten zich samen met de muzikanten tien dagen op de Barony of Rosendal, een versterkte boerenhoeve buiten Hardanger aan de Noorse kust, waar het dagelijkse menu bestond uit verse zalm en hertenbiefstuk. Producer Erik Hillestad buitte de akoestische kwaliteiten van de dikke muren uit. De Ierse uilleann pipe en tin whistle, en de achtsnarige Hardanger fiddle en gehamerde harp uit Noorwegen geven het geheel een oud-Europese klankkleur.

In Noorwegen, waar hij sinds het begin van de jaren tachtig fans heeft, is de cd volgens Russell nu al een succes. Daar wordt ook gewerkt aan een tv-documentaire over zijn zoektocht. In Amerika hoeft hij op zo'n belangstelling niet te rekenen. Het geld ontbreekt om de reeks songs met de instrumentale intermezzi in de originele bezetting op het podium te brengen. Naar het voorbeeld van het programma The Storyteller van de door hem bewonderde Ray Davies gaat Russell solo op tournee met The Man From God Knows Where. Als vertolker van een One Man Folk Opera.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden