‘Pinters ritme is meedogenloos’

Harold Pinter is ook in Nederland veel gespeeld, aanvankelijk vooral door toneelgroep Centrum. De Nederlandse dramaturge Janine Brogt vertaalde diverse stukken van Pinter en ontmoette hem ook een keer of tien, een jaar of vijf geleden voor het laatst....

‘Dat aspect is steeds uitgesprokener geworden in zijn loopbaan, vooral sinds de jaren zeventig. Hij is er erg om bekritiseerd, maar hij heeft er aan vastgehouden.’

Voor Brogt is Pinter als toneelschrijver een van degenen die ‘vorm en stem hebben gegeven aan het gevoel en de cultuur van na de Tweede Wereldoorlog, iemand die liet zien dat we mentaal een ander tijdperk waren ingegaan. Dat proces is heel diep in hem voltrokken, maar hij heeft er zelf niet zo'n mening over.’

Het moeilijkste van het vertalen van Pinter is het omzetten van zijn beroemde stiltes en pauzes. ‘En er zit een enorm ritme in zijn teksten. Het is heel alledaagse taal, al is de inhoud gecompliceerd, maar dat ritme is echt meedogenloos en moet in een andere taal ook kloppen.’

Pinter woonde vaak uitvoeringen in Nederland bij. ‘Hij heeft er een feilloos gevoel voor, ook in een andere taal. Hij heeft me weleens op een vertaalfoutje betrapt, door het ritme en door de reactie in de zaal. Bij Maanlicht was dat geloof ik’, aldus Brogt, die Pinter een echte theatermaker noemt. ‘Hij regisseert en acteert ook’.

Brogt vertaalde verder onder meer Bergtaal, Party Time (ook Nederlandse titel), De Nieuwe Wereldorde en Ashes to Ashes (ook de Nederlandse titel).

Tijdens gesprekken met de latere Nobelprijswinnaar merkte ze ‘dat hij een hekel heeft aan hineininterpretieren’, zijn tekst al te veel duiden dus. ‘De tekst staat centraal en die moet je goed kunnen lezen. Je moet ook laten zien dat er meer betekenissen zijn, een waaier aan betekenissen die je open moet laten, maar waarvan de kleuren elkaar onderling beïnvloeden.’

Als persoon staat Pinter Brogt voor de geest als iemand met een ‘vurig en heftig temperament, iemand die heel heftig kwaad kan worden.’

Pinter heeft lang op zijn prijs moeten wachten. ‘Welnee, die wachtte er denk ik niet op. Hij is een man die werkt. Al is hij best ijdel en zal hij ook blij en gelukkig zijn.’ Brogt is dat in elk geval wel: ‘Ik vind het een interessante en goede keuze’.

Pinter stond vorig jaar nog op het repertoire van Het Nationale Toneel in Den Haag, met het stuk Niemandsland. Daarmee nam acteur Lou Landré toen afscheid van het toneel. Nooit eerder speelde Landré een stuk van Pinter. Hij had het niet voor zichzelf uitgezocht, Het Nationale Toneel koos het uit.

Maar Landré was er blij mee. ‘Het is prachtig. Het gaat in dit stuk zo erg om het moment. Ik heb nooit zo sterk ervaren dat het zo absoluut om het moment gaat. Je moet telkens in het moment zijn. Als er maar iets anders insluipt, dan ontglipt het je.’

Het publiek moest volgens Landré bij het stuk zijn eigen conclusie trekken en ‘die kan voor ieder persoonlijk weer anders zijn. Heel spannend allemaal. Een feest om mee bezig te zijn’, aldus Landré kort voor de première.

Antoine Uitdehaag maakte de vertaling van Niemandsland en regisseerde het stuk. ‘Pinter heeft die prijs volkomen verdiend. Hij is een unieke theaterschrijver en auteur sowieso. Hij componeert zijn taal als muziek. Het is een dichter die aan het woord is, maar zijn teksten zijn nooit onspeelbaar. Hij heeft een ongelofelijk theatergevoel en zorgt voor een enorme theaterspanning’, zegt Uitdehaag. ‘Zijn grote kracht zit in de combinatie van knap taalgebruik, filosofie en theaterhumor. Daarbij lijkt een en ander uit zijn onderbewustzijn te komen en ook het onderbewustzijn van de toeschouwer te raken, lagen die verder gaan dan de logica aan de oppervlakte. Dat klinkt vaag, maar het is heel concreet.’

Pinter heeft het toneel mede gemoderniseerd door de introductie van de gewone man in een belangrijker rol dan de tuinman of de butler, vindt Uitdehaag. En in de toneelwereld wordt niet zomaar gesproken van ‘Pinterachtig’ toneel. ‘Zijn naam is een bijvoeglijk naamwoord geworden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden