Interview

Pin hem nergens op vast

Door zijn personages in absurde verhaallijnen te plaatsen stelt de Griekse filmregisseur Yorgos Lanthimos alledaagse rolpatronen aan de kaak. Ook in een interview blijkt hij wars van conventies: pin hem vooral nergens op vast.

Beeld X (geen credit)

De vraag aan de Griekse filmmaker Yorgos Lanthimos (1973), eerder dit jaar gesteld in een hotel tijdens het filmfestival van Cannes, gaat over de mate waarin de populariteit van dating-apps als Tinder van invloed zijn geweest op het ontstaan van zijn nieuwste film. In The Lobster worden singles naar een hotel vervoerd waar ze binnen beperkte tijd een liefdespartner moeten vinden.

Lanthimos: 'De populariteit van wát?' Korte stilte. 'Ik heb geen idee waarover u het heeft.'

Dan: 'Elke poging van wie dan ook om samen met iemand anders te zijn, maakt deel uit van mijn film. We vonden het niet nodig om te refereren aan een specifieke ontmoetingscultuur.' Uiteindelijk: 'Inderdaad, elke manier die erop is gericht om op basis van oppervlakkige uiterlijkheden naar onderlinge overeenkomsten te zoeken, vormde een goede basis voor de film die ik wilde maken.'

Beeld Io Cooman

Lanthimos draaide zijn vierde speelfilm in Ierland, debuteerde hierbij in de Engelse taal en schopte het ermee tot de competitie van het filmfestival van Cannes, waar de film werd bekroond met de Juryprijs (de derde prijs). Met zijn vaste scenarist Efthymis Filippou vervolgt hij de weg die het tweetal insloeg met het voor een Oscar genomineerde, intelligente en absurde Dogtooth (2009), waarin de kinderen van een gezin nauwkeurig geïsoleerd van de buitenwereld worden opgevoed. Het kroost in die film mag huis en haard pas verlaten wanneer het de hoektanden kwijt is.


Ook de gestileerde wereld van The Lobster is gespeend van alledaagse logica: indien de partnerzoektocht van de vrijgezellen mislukt, volgt transformatie in een dier naar keuze. Hoofdpersonage David (Colin Farrell met bollend buikje) kiest voor de kreeft, maar begint zich gaandeweg te verzetten tegen de opgelegde, krankzinnige gedragsregels.

Absurdisme

De regisseur reageert met een mild spottende grijns als hem wordt gevraagd het absurdisme in zijn film te specificeren - of houdt zich van de domme bij vragen over specifieke zaken in de echte wereld. 'Ik werk nu voor de derde film op rij met dezelfde scenarioschrijver. Voor ons is het inmiddels volstrekt natuurlijk om grappige en belachelijke toevoegingen zij aan zij met zeer gewelddadige of duistere momenten te plaatsen. Maar het is niet mijn bedoeling al die elementen samen te voegen tot een bondig geheel. Ik probeer mijn kijkers onzeker te maken door hen te verwarren met absurde situaties en belachelijke opmerkingen. In het beste geval heb je werkelijk geen idee wat de volgende scène zal zijn. Je bent als het goed is nooit helemaal relaxed, omdat sfeer of verhaal in één keer kunnen omslaan.'

Lanthimos hanteert zijn absurdisme om sociale en maatschappelijke structuren uit te lichten: juist dan valt op hoe intolerant de maatschappij is, stelt hij, tegenover mensen die niet per se op zoek zijn naar het stichten van een gezin om zogenaamd levensgeluk na te streven. (Zelf is de regisseur getrouwd, met de Grieks-Franse actrice Ariane Labed.) Lanthimos: 'Wij stellen eigenlijk eenvoudige vragen: klopt dit wel? Geldt dit voor iedereen? Volgens mij is het iedereen toegestaan om op zijn eigen manier gelukkig te zijn, maar het lijkt alsof het ze niet is toegestaan die beslissing alleen te maken. Daaruit volgen weer vragen als: hoe vrij zijn we eigenlijk echt? Wat is de betekenis van een relatie? Wat verzinnen we om met al die verwachtingen om te gaan?'

Beeld EPA

Oscarnominatie

De groep die in de film de strikte, absurde maatschappelijke verwachtingen bestrijdt - een soort rebellenleger dat in het bos opereert - gaat zo mogelijk nog rigoureuzer te werk dan de wetgevende en controlerende macht. 'Dat is de ironie: ook de mensen die rebelleren tegen het systeem, op zoek naar een bepaalde vrijheid, eindigen meestal met een eigen systeem vol regels en wetten, min of meer gelijk aan datgene waarvan ze probeerden te vluchten. Het is een vicieuze cirkel. Ik vermoed dat het diep in onze natuur zit verankerd dat we steeds opnieuw vergelijkbare sociale structuren creëren waarin we de ander onze wil opleggen. Steeds in een nieuwe variant, maar uiteindelijk komt het elke keer weer op hetzelfde neer.'

Sinds zijn Oscarnominatie voor Dogtooth, in de categorie beste niet-Engelstalige film, wordt Lanthimos beschouwd als vaandeldrager van de moderne Griekse cinema, onder meer aangeduid als de Greek Weird Wave, aangevuld met Athina Rachel Tsangari (Attenberg), Syllas Tzoumerkas (Homeland, A Blast), Alexandros Avranas (Miss Violence) en Argyris Papadimitropoulos en Jan Vogel (Wasted Youth, in de Tigercompetitie tijdens het Rotterdam filmfestival van 2011).

Direct gaan de hakken in het zand. 'Ik onderdeel van de Griekse cinema? Welke Griekse cinema? Ik kan zoiets niet over mijzelf zeggen. Volgens mij kan niemand zoiets over mij zeggen. Het is niets meer dan toeval. Elk land heeft zo zijn microkosmos waarin films worden gemaakt. De filmpers ontdekt graag af en toe iets nieuws. Recentelijk was het eerst Azië, rond de eeuwwisseling, toen Roemenië en nu hebben ze Griekenland ontdekt.

'Tja, er bestaat momenteel inderdaad een nieuwe generatie filmmakers, maar dat is niets meer dan natuurlijk verloop. De ouderen gaan dood, nieuwelingen worden geboren. Nieuwe generaties hanteren andere waarden dan de oude, maar de nieuwe Griekse films die ik heb gezien zijn onderling zeer verschillend.'

Het buikje van Colin Farrell

Veelbesproken tijdens het filmfestival van Cannes: de buikjes van Joaquin Phoenix, in Irrational Man van Woody Allen, en die van Colin Farrell in The Lobster. Lanthimos (foto links) over laatstgenoemde: 'Het voelde niet echt logisch hem er als een sportschoolhunk uit te laten zien. Hij is lang getrouwd geweest, een beetje lui geworden, een softie. Het buikje sluit naadloos aan op het personage dat-ie speelt.'

Griekse crisis

Ook het verband tussen zijn werk en de financiële crisis in zijn thuisland zegt Lanthimos zogenaamd weinig, al bevallen de allegorieën die men in zijn films ziet hem tegenwoordig beter dan voorheen. 'Zelfs wanneer ik duidelijk maak dat ik niet aan crisismetaforen doe, blijven mensen mij hiermee associëren. Ik kan daar voor gaan liggen, maar eigenlijk wil ik al die interpretaties helemaal niet tegenhouden. Iedereen mag denken wat-ie wil. Ik stel mij voor dat wanneer iemand mijn films over tien jaar ziet, er weer totaal iets anders mee wordt verbonden. Als je niet zou weten dat ik Grieks ben, zou je hier bovendien nooit aan denken, denk ik. Voor mij voelt het als een geforceerde lezing van mijn film.'

Vervolgens cryptisch: 'Weet u? Al mijn personages zeggen iets over de crisis in mijn land, maar dat heb ik ze nooit bewust laten zeggen.'

Als het succes van Dogtooth ergens goed voor is geweest, stelt Lanthimos, die overigens onverbloemd vermeldt hoezeer zijn daaropvolgende film Alps flopte, dan is het dat zijn naam wonderlijk genoeg ging rondzingen in Hollywood. Alle belangrijke acteurs die uiteindelijk in The Lobster terechtkwamen - Colin Farrell, Rachel Weisz, Léa Seydoux, John C. Reilly - waren bekend met zijn werk voor hij ze vroeg.


Het waren in eerste instantie overigens vooral vrouwen die op hem afstapten met de vraag of ze aan zijn volgende film mochten meedoen. 'Vrouwen zijn natuurlijk veel zelfverzekerder dan mannen, hoeven niet de macho uit te hangen. Dat laatste is wel funest als je een rol in mijn film wilt spelen.'


Momenteel voelt het logisch om door te gaan in de Engelse taal, zegt Lanthimos. 'De taal verandert namelijk op zichzelf niets. In essentie blijft alles hetzelfde. Je weet natuurlijk nooit welke films je kunt maken - ik kan later altijd nog terug naar Griekenland.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden