Pim en Theo komen tot leven en stellen elkaar uitdagende vragen over wat er is gebeurd

Een Britse regisseur toert al jaren door Europa met een door Denen gespeelde jongeren voorstelling over de moorden op Theo van Gogh en Pim Fortuyn. Nu pas is die ook in Nederland te zien.

Beeld RV - Mie Neel

Er zullen vrijdag Nederlandse jongeren in de zaal zitten die nog niet geboren waren toen politicus Pim Fortuyn in 2002 op het Mediapark in Hilversum kort voor de Kamerverkiezingen door de linkse extremist Volkert van der Graaf werd vermoord. Diezelfde jongeren konden nog niet lopen toen twee jaar later cineast en polemist Theo van Gogh in de Linnaeusstraat in Amsterdam werd vermoord door Mohammed B.

Twee politieke moorden door extremisten in ruim twee jaar tijd, beide vanwege vrijelijk geuite, radicale opvattingen; het was ongekend voor het tot dan toe als tolerant bekendstaande Nederland.

In jeugdtheater De Krakeling in Amsterdam komen beide slachtoffers dit weekeinde tot leven. Ze zijn dood, we zien hun wonden, maar ze kunnen nog praten. The Baldy en The Fool, zoals ze in het Engelstalige Pim & Theo heten, bevinden zich in een voorgeborchte, een tuin in de geest van die van Palazzo di Pietro (Fortuyns woonhuis). Ze stellen elkaar uitdagende vragen over wat er is gebeurd, waarom hun woorden explosief materiaal werden en of ze iets van hun ongecensureerde uitspraken zouden terugnemen als ze daarmee hun leven hadden kunnen redden.

'We maken hiermee geen biografisch theater', benadrukt acteur Simon Vagn Jensen (61) van het Odsherred Teater, ook al vertoont hij een opvallende gelijkenis met zijn personage van de lange, kale en goedgeklede politicus Fortuyn. Zijn collega Henrik Ipsen speelt Van Gogh en draagt op het podium een bloederig mes in een dikke buik. 'Hij mag van ons niet afvallen, om het juiste postuur te houden.'

Het gaat de makers om het creëren van een tijdloos toneelstuk over de grenzen van tolerantie en de vrijheid van meningsuiting. En daar, zo vertellen ze via Skype, lenen de karakters van Fortuyn en Van Gogh zich juist voor, 'omdat zij twee uitersten innemen, van de potentiële minister-president uit extreemrechtse hoek tot een brutale botte vlegel op de linkervleugel. Om te begrijpen waarom hun hetzelfde is overkomen, moeten ze met elkaar in gesprek. We willen het publiek laten nadenken over hoe een persoonlijk recht, zoals vrijheid van meningsuiting, zich verdraagt met het kwetsen van een hele gemeenschap.'

Waarom namen zij, een Deen en een Brit, voor dat thema twee moorden uit de Nederlandse recente geschiedenis, en niet uit Scandinavië of Engeland? Regisseur Alex Byrne (46): 'Voor een discussiestuk over morele waarden en vrijheden is het vaak beter wat afstand te hebben. Anders ontaardt het snel in emotionele reacties, zoals gebeurde bij een toneelstuk in Oslo over moordenaar Anders Breivik. Nu hoeven we niet omzichtig te zijn met provocaties. De voorstelling gaat juist over woorden die explosief worden.'

De makers lieten zich inspireren door het boek Murder in Amsterdam van de Brits-Nederlandse publicist Ian Buruma, die beide moorden in een historisch-religieuze context plaatst. Ze spraken met betrokkenen als oud-burgemeester Job Cohen, cabaretier Hans Teeuwen, Abdul Menebhi, Leonard Ornstein en filmproducent Gijs van de Westelaken.

Maar ze wisten hoe ze hun voorstelling wilden aanpakken toen ze Marokkaanse jongeren spraken van jeugdcentrum Argan. Byrne: 'Zij waren zo boos dat Fortuyn en Van Gogh hun allerlei maatschappelijke problemen in de schoenen schoven. Dat gevoel namen we mee.'

Zo gaat het stuk ook over het individuele recht op vrije meningsuiting versus het collectieve gevoel voortdurend gereduceerd te worden tot sociaal probleem.

Europese productie

Veel Europeser kan een voorstelling nauwelijks zijn: de regisseur van Pim &Theo, Alex Byrne (46), komt uit Engeland en werkt in Tsjechië bij het NIE Theatre. De twee acteurs, Henrik Ipsen (50) en Simon Vagn Jensen (61), komen uit Denemarken en vertonen een opvallende gelijkenis met hun personages Theo van Gogh en Pim Fortuyn.

Het toneelstuk is nu pas op Nederlandse bodem te zien. In Engeland, België, Scandinavië en Oostenrijk liepen de reacties niet zo uiteen. 'Daar kennen ze Van Gogh en Fortuyn niet. Ze zien hen als fictieve personages.' Des te harder komt het aan als aan het eind van de voorstelling documentaire beelden worden geprojecteerd. 'Dan realiseert het publiek zich plots dat het echte mensen zijn geweest.'

Ze vinden het spannend hoe in Nederland zal worden gereageerd. Ontsnappen aan reacties kunnen ze niet. Jensen: 'We spelen dicht op de huid van het publiek, dat in een kring om ons heen zit. De moorden vonden immers ook in de publieke ruimte plaats.'

Pim & Theo (Engelstalig, v.a. 15 jr.), 17, 18 en 19/3, De Krakeling, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden