Pikante schilderijen van Wtewael zijn de moeite waard

Er zitten wat vlekjes aan de tentoonstelling Liefde & Lust, maar de werken van Joachim Wtewael zijn de moeite waard. De schilderijen kenmerken zich door een obsessieve aandacht voor details.

Sint Sebastiaan: geen martelaar, maar een lekkere gozer. Beeld
Sint Sebastiaan: geen martelaar, maar een lekkere gozer.Beeld

Grondige baas, Wtewael. Dat-ie bezig is met een spannende voorstelling, bijvoorbeeld Perseus en Andromeda, en er al schilderende achterkomt dat er nog iets op de voorgrond moet, iets exotisch ter verlevendiging, zeg: een schelp. En dat hij die schelp schildert en dan nog één, en nog één, dat-ie niet stopt met schelpen schilderen, en er na een tijdje dus zeker vijfentwintig reuzenschelpen op de voorgrond liggen, hele stillevens op zich, die in hun gedetailleerdheid die hele Andromeda en Perseus (en de draak) naar de achtergrond drukken. Die obsessieve aandacht voor details - je kunt Wtewael eraan herkennen. Op het overzicht in het Centraal Museum in Utrecht zie je het vaak.

Die tentoonstelling kwam moeizaam tot stand. Een beoogde partner trok zich terug, de conservator in functie brak een rugwervel; het is, terugkijkend, een felicitatie waard dat de tentoonstelling (een samenwerking met de National Gallery of Art Washington en het Museum of Fine Arts Houston) er überhaupt is gekomen, mooie catalogus en sterke bruiklenen incluis. Wat minder felicitaties verdient: de afwerking. Die kent smetvlekjes hier en daar. Of is het flauw om te vallen over de onhandige belichting - veel kleine werken zijn aan de bovenkant niet te bekijken door een scherpe slagschaduw - en een parcours dat aanvangt met het slot, en daarna nog twee keer opnieuw lijkt te beginnen? Ze vallen op, temeer gezien het delicate karakter van de werken, en de ambities van het Centraal Museum om een sterk verhaal neer te zetten.

Evengoed: de tentoonstelling is de moeite waard. Wtewael (spreek uit: U-te-waal) was een intrigerende figuur. Vlashandelaar, speculant, bezitter van vastgoed en waardepapieren, overtuigd calvinist, Maurits-aanhanger, later ook bestuurder van de lokale vroedschap; om den brode heeft hij nooit hoeven schilderen en dat is merkbaar. Zijn oeuvre - portret, genrestuk, historiestuk; doek, koper, papier; wandvullend en op zakformaat - is arbeidsintensief, vrijzinnig en ontegenzeglijk pikant. Vooruit: het heeft iets geiligs. Er is sprake van een sterke (homo)erotische inslag. Zijn Sebastiaan (met koket gedraaide heup) is een lekkere gozer die een full body workout aanprijst; geen lijdende martelaar. Vieren de goden een feestje, dan is het moeilijk om niet aan een orgie te denken. Deze broeierige, haarscherpe, in hun variatie (maar niet altijd in hun ontwerp) geslaagde stukken maakten grote indruk op Wtewaels tijdgenoten, maar gingen door hun artificiële karakter gedurende de 17de eeuw in de ban. Aldus noteerde de dichter Bredero: 'Het zijn de beste Schilders die t leven naast komen, en niet de gene die voor een gheestich dingen houden het stellen der standen buyten de nature, en het wringen en buigen der geleden en ghebeenderen'.

Mars en Venus betrapt door Vulcanus: ontzette gebaren, gespierde billen. Beeld
Mars en Venus betrapt door Vulcanus: ontzette gebaren, gespierde billen.Beeld

Gapende oksels

Dat 'wringen en buigen' is nu precies wat we waarderen in Wtewael; het is wat hem eigen maakte, waar hij in uitblonk. Als tekenaar van figuren kende hij zijn gelijke niet. Meer dan in het vertellen van verhalen, was hij geïnteresseerd in het aankleden ervan. Met lichamen vooral: verkort, gedraaid, met gespannen triceps en gapende oksels. Wtewaels modellen moeten soms spierpijn hebben gehad, maar als demonstraties van wat een lijf vermag, is zijn werk indrukwekkend.

Dat zie je ook op het schilderij op koper waarmee Wtewaels naam voorgoed verbonden is: Mars en Venus betrapt door Vulcanus. Je ziet hoe de god van de liefde en die van de oorlog door de jaloerse Vulcanus halverwege de coïtus voor het voltallige godencorps te kijk worden gezet. Een vilein staaltje slut shaming, dat in andere versies werd gecensureerd, en waarin Wtewael goed uitpakt met wat hij het liefste schilderde: ontzette gebaren, gespierde billen en voeten waarin je ieder botje kunt herkennen. Mars' volledige wapenuitrusting schilderde hij ook. In high definition, uiteraard.

Liefde & Lust. De kunst van Joachim Wtewael (1566-1638). Centraal Museum Utrecht, t/m 25/5.

Wie was Wtewael?

Belangrijke maniëristische Hollandse schilder

Joachim Wtewael (1566-1638, rechts op een zelfportret) was een van de belangrijkste maniëristische Hollandse schilders van zijn tijd. Hij schilderde bijbelse voorstellingen en stukken geïnspireerd op de klassieken, maar ook portretten en tronies. Hij leerde het vak van de Utrechtse schilder Joos de Beer en maakte een studiereis naar Italië en Frankrijk. Hij was lid van het Zadelaarsgilde (het gilde waaronder schilders waren samengebracht), had een eigen werkplaats met leerlingen, en bezat een pand aan de Utrechtse Oude Gracht (het huidige nummer 58). Wtewael was getrouwd en had zeven kinderen (van wie vier hem overleefden).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden