InterviewIgor Levit

Pianist en Beethoven-expert Igor Levit: ‘Uit alles blijkt dat Beethoven een ­onverschrokken pianist was’

Igor LevitBeeld Robbie Lawrence

De Duitse pianist Igor Levit wordt met de dood bedreigd. Maar liever vertelt hij over Beethoven en legt hij uit waarom de komst van de componist een oerknal betekende.

Igor Levit oogt monter, voor een man die met de dood wordt bedreigd. Half november kreeg de pianist een e-mail, anoniem en glashard. Als Levit in die en die Duitse stad zou optreden, werd hij voor de ogen van het publiek vermoord.

Hij praat er nuchter over, in de opmaat naar een gesprek over Beethoven, de componist met wie Levit (32) zondag in de serie ­Meesterpianisten in het Amsterdamse Concertgebouw debuteert. ‘Politie, beveiliging, iedereen paraat. Ik trad op en er gebeurde niets.’

Met Levits bejubelde pianospel had de dreigmail niets te maken. Met zijn strijd tegen antisemitisme des te meer. Via sociale media uit Levit, een Duitser met Joods-Russische wortels, keer op keer zijn zorg over ‘de racisten, antisemieten en neofascisten’ van extreem-rechts in Duitsland, die hij ontwaart bij de populistische AfD.

En toen kwam dus die haatboodschap met daarin het woord Judensau, Jodenzwijn.

Als de bedreiging zich herhaalt, so be it, grimlacht de pianist in de solistenkamer van de Berlijnse Pierre Boulez Saal. Laten we het, met een Steinway erbij, liever hebben over Ludwig van Beethoven. Per slot van rekening is Levit een expert in de muziek van de componist die 250 jaar geleden werd geboren.

Afgelopen herfst bracht hij een cd-box uit met Beethovens pianosonates, alle 32. Dit seizoen speelt hij ze in concertseries wereldwijd. En voor de Beierse omroep plooide hij er een speel- en praatpodcast omheen, 32 x Beethoven, tamelijk briljant.

Igor Levit is, kortom, een uitgelezen gids om ons bij te praten over de vraag hoe het nu precies zat, tussen Beethoven en de piano. Hoe speelde Ludwig zelf? Wat voor instrumenten kreeg hij onder handen? En hoe revolutionair zijn zijn sonates?

‘Een oerknal.’ Zo beschrijft Igor Levit het moment waarop Beethoven aan het firmament verscheen. Dat gebeurde in november 1792, in de muziekmetropool Wenen. Vanuit Bonn arriveerde Beethoven als 21-jarige Duitser met een Vlaamse stamboom. Op zijn boodschappenlijstje stonden ‘hout, pruik, koffie, overjas, laarzen, schoenen’. Plus les bij de legendarische Joseph Haydn.

‘Drie jaar later publiceerde hij zijn Eerste pianosonate’, zegt Levit. ‘Het is alsof iemand seint: joehoe, hier ben ik, vanaf nu maak ik de dienst uit! Beethoven introduceerde een waanzinnig veeleisende pianistiek. Hij kon en wilde iets wat geen klavierspeler vóór hem kon of wilde.’

Volgens Carl Czerny, zijn leerling, speelde hij ‘ongepolijst en vaak onstuimig’.

‘Je kunt er ooggetuigenverslagen bij pakken en zeggen: lees maar, Beethoven speelde zus en zo. Misschien klopt het nog ook, maar ik denk alleen bij die ene keer. Wie zegt dat hij het bij een volgend optreden niet heel anders aanpakte?’

Toch nog even een ooggetuige, de gearriveerde virtuoos Joseph Gelinek. Die kwam van een koude kermis thuis toen hij met de jonge Beethoven een wedstrijdje improviseerde. Die knul, zei Gelinek, was geen mens maar een duivel. ‘Hij speelt mij en ons allemaal dood.’

Levit: ‘Uit alles blijkt dat Beethoven een onverschrokken pianist was. Kijk ook naar de manier waarop hij in zijn sonates zachte en luide passages afwisselt. Dat gebeurt onaangekondigd, overdonderend, schijnbaar zonder logica. Accenten komen uit het niets. En dan blijft hij ze maar herhalen: bam, bám, BÁM, op het gewelddadige af.

‘Ook als improvisator stelde hij nieuwe regels. Neem de Hammerklaviersonate, nummer 29. Dat is bij vlagen de vrijste muziek die je je kunt voorstellen. Het is een en al zoeken, tasten en proberen.’

Levit schuift achter de vleugel, grijpt een akkoord, speelt een loopje omhoog, landt op een triller die hij pesterig lang uitrekt. ‘Hoor je? Typisch zo’n moment waarop Beethoven bij een optreden kan hebben toegegeven aan een gril.’

Improviseert u zelf ook in die sonate?

‘Ik heb hem inmiddels een stuk of vijftig keer uitgevoerd. Drie keer durfde ik het aan.’

Igor Levit in de Pierre Boulez Saal in Berlijn.Beeld Peter Adamik

In Beethovens stijl?

‘Nee, in mijn eigen stijl, maar net hoe mijn pet staat. Van een vriend, de Amerikaanse componist Frederic Rzewski, heb ik geleerd dat je vooraf nooit moet nadenken over een improvisatie. Anders is het geen improvisatie.’

Sommige Beethovenfans vinden dat blasfemie.

‘Ik vind: een musicus moet alles mogen. We leven in een maatschappij die de vrijheid van het individu hoog in het vaandel stelt. Dan kun je bij de vrijste kunstvorm die er bestaat, te weten muziek, niet aankomen met een improvisatieverbod.’

Met zijn ongepolijste, onstuimige speelstijl ragde Beethoven heel wat piano’s af. In zijn jonge jaren waren dat ranke, tere gevalletjes die kreunden onder zijn aanpak. Toen hij in 1827 overleed hadden ze al meer vlees op de botten, maar waren ze nog altijd een schim van de latere Steinway.

De grootste aanjager van vernieuwing in de klavierbouw was Beethoven zelf. ‘Hij eiste méér, méér, méér’, zegt Levit. ‘Meer toetsen, meer kracht, meer kleur. Meer gradaties in het kunnen spelen van luid en zacht.’

Neem opnieuw de Hammerklaviersonate. Losgeslagen muziek, volgens Levit. ‘Ik ken geen ander stuk voor solopiano dat de grenzen van het haalbare zo overschrijdt. Niet alleen pianistisch, ook emotioneel. Het is in alles te veel. Te moeilijk, te radicaal, te intiem.’

Die grensoverschrijding hoor je volgens sommigen alleen op een piano uit Beethovens tijd.

‘Pfoe, dogmatici... Ik bewonder musici die op een fortepiano uit de voeten kunnen, zoals uw landgenoot Ronald Brautigam. Ik heb het ook geprobeerd, maar het werkte niet. Gelukkig componeerde Beethoven zo revolutionair dat hij zelfs de grenzen van een Steinway overschrijdt.’

De overweldigende kracht van Beethovens pianomuziek leidde al vroeg tot aanbidding. Dirigent Hans von Bülow muntte er een fameuze vergelijking voor. De klassieke muziek, zei Bülow, kent een Oud Testament en een Nieuw Testament. Voor het Oude tekende Bach met de 48 preludes en fuga’s van Das wohltemperierte Klavier. Het Nieuwe omvat de 32 pianosonates van Beethoven.

Levit is niet religieus, maar hij begrijpt wat Bülow bedoelde. ‘Beethovens sonates vormen een gesamtkunstwerk zonder weerga. Ze zijn ongeëvenaard in omvang, intensiteit en diepte. Zowat elke sonate is een revolutie op zich. Neem alleen al het bijna orkestrale klavierspel van nummer 21, de Waldstein. In die vorm en dimensie is zoiets niet eerder vertoond.’

Loopt er een rode draad van sonate 1 naar 32?

‘Beethovens creatieve vrijheid groeide gaandeweg. En met het doof worden, denk ik, werd hij nog vrijer dan voorheen.’

De componist schreef in 1802 voor het eerst over zijn gehoorprobleem. Een besmetting met vlektyfus, denkt men nu, zou de oorzaak zijn geweest. Tegen 1818 was hij volslagen doof.

‘Hij heeft er zwaar onder geleden’, zegt Levit. ‘Iemand die alleen nog zichzelf hoort denken, wordt in hoge mate onafhankelijk. De buitenwereld interesseerde Beethoven steeds minder. Hij componeerde niet langer voor jou en mij, hij componeerde voor zichzelf. Maar eerlijk gezegd, nu sla ik aan het speculeren en daar heb ik een hekel aan. 

‘Eigenlijk ken ik over Beethoven maar één waarheid. Zonder ons, de mensen die spelen en luisteren, bestaat hij niet. Als ik zondagavond niet op het podium van het Concertgebouw stap, als ik de toetsen niet indruk, als het publiek niet aanschuift, dan gaat zijn muziek in rook op.’

Igor Levit: Beethoven, Mahler, Wagner/Liszt. 9/2, Concertgebouw, Amsterdam. 

De podcast ‘32 x Beethoven’ staat onder meer op Spotify.

Opgedrongen identiteit

Zijn Joodse achtergrond speelde voor Igor Levit lange tijd amper een rol. Tot hij in 2011 aanschoof bij een etentje. Hij mocht dan in Duitsland zijn opgegroeid, zei een jeugdige tafelgenoot, maar besefte Levit wel dat hij behoorde tot een bevolkingsgroep die werd geacht er niet meer te leven? Een paar jaar later informeerde een argeloze journalist of Israël wellicht Levits vaderland was, de pianist was immers Joods?

Levit hoorde in de opmerkingen vooral deze boodschap: je bent anders, je bent niet een van ons. In januari 2020 werd hij door het Internationaal Auschwitz Comité onderscheiden vanwege zijn ‘moed en creativiteit in de strijd tegen antisemitisme en rechts-extremistische haat’. In december kreeg hij, onder meer voor zijn strijd tegen klimaatverandering, de Internationale Beethovenprijs. 

@igorpianist is een fervente twitteraar met bijna 44 duizend volgers.

Igor Levit

1987geboren in Gorki (het huidige Nizjni Novgorod, Rusland)

1995verhuist als pianistisch wonderkind met zijn ouders naar Duitsland

2010studeert af aan de Hochschule für Musik in Hannover

2011wordt door de BBC geselecteerd als New Generation Artist

2013maakt cd-debuut met sonates van Beethoven

2014wint een ECHO Klassik, de belangrijkste Duitse platenprijs

2018geeft de ECHO Klassik terug, na een schandaal rond een rapduo dat van antisemitisme wordt beschuldigd

2018wint de Gilmore Artist Award, een Amerikaanse pianistenprijs van 300 duizend dollar

2018debuteert als solist bij het Koninklijk Concertgebouworkest

2020debuteert in de serie Meesterpianisten in het Concertgebouw

Verbetering: Levit werd januari 2020 onderscheiden door het Internationaal Auschwitz Comité, niet in 2019.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden