RECONSTRUCTIE

Peter Faber: 'Ik werd emotioneel kaalgeschraapt'

Schatjes! was dertig jaar geleden een enorm succes. Maar op de set werd geslagen, geduwd en gehuild: regisseur Ruud van Hemert zelf bleek ook niet zo'n schatje.

Geert de Jong (links) als moeder Danny Gisberts en Akkemay Elderenbos als haar dochter Madelon Gisberts in Schatjes!Beeld MOVIE INK AMSTERDAM

Peter Faber wordt nog regelmatig aangesproken over zijn rol als gefrustreerde vader in Schatjes! (1984). Dertigers en veertigers vertellen hem dan lachend complete scènes na. Wat moet het een pret zijn geweest op de set, zeggen ze dan. Maar, zo benadrukt Faber, niets is minder waar. 'Ik werd emotioneel kaalgeschraapt.'

Het is dertig jaar geleden dat de zwarte komedie in de bioscopen verscheen en uitgroeide tot een klassieker. Om dat jubileum te vieren, wordt een nieuwe digitale print van de film woensdag vertoond in Het Ketelhuis in Amsterdam. Daar wordt ook de autobiografie De Bruut van regisseur Ruud van Hemert (1938-2012) postuum gepresenteerd.

Uit dat boek valt op te maken dat Faber niet de enige was: bijna elke betrokkene bij Schatjes! werd vroeger of later tot wanhoop gedreven.

Ook Van Hemert zelf. Terwijl hij met Schatjes! een debuut maakte waarvan veel regisseurs alleen kunnen dromen. Zijn film trok in 1984 meer dan een miljoen Nederlanders naar de bioscoop en was ook op video en televisie een grote hit. Generaties groeiden ermee op. De film werd zelfs verkocht aan Amerika en er was even sprake van een remake.

Kinderporno

Een van de bekendste scènes uit Schatjes! is de soft-erotische scène waarin tienerdochter Madelon (Akkemay Elderenbos) onder de douche aan het rotzooien is met haar tennisleraar (Erik Koningsberger). Vorig jaar ontstond daar ophef over door een uitzending van Veronica Film.

Akkemay vertelde daarin dat ze destijds 14 jaar was en nog nooit had getongzoend. Strafrechtadvocaat Gerard Spong meende desgevraagd dat deze scène, waarin haar blote borsten te zien zijn, volgens de huidige wet onder 'kinderporno' zou vallen.

Anti-autoritaire stemming

Van Hemert had met zijn film over de vier kinderen die hun eigen ouders uit de ouderlijke villa treiteren een snaar geraakt. 'Het gaat over ouders die hun kinderen fatsoensnormen opleggen terwijl ze zelf geen enkele morele code hebben. Daar komen de kinderen tegen in opstand', aldus Faber. Volgens producent Chris Brouwer paste het perfect bij de 'anti-autoritaire stemming' van die tijd.

Van Hemert baseerde zijn script op het 'geëtter van zijn vier zoontjes' en zijn 'eigen jeugdervaringen', schrijft hij in zijn autobiografie. Hij vergrootte het conflict uit tot een oorlog, gevoerd met legermaterieel en grof geweld. Toen producent Chris Brouwer het script kreeg, was Van Hemert er al dertien jaar mee aan het leuren. De ene producent vond het niets, de andere hield hem aan het lijntje. 'Het scenario was vooral ánders', herinnert Brouwer zich. 'We hadden allebei niet veel met de typische Nederlandse film van toen. Wij wilden dat het 'Amerikaans' werd.'

Maar wat Brouwer zich wel, en Van Hemert zich wat minder realiseerde, was dat het Nederlandse budget daarvoor niet helemaal toereikend was. Van Hemert had in eerste instantie bedacht dat de vader straaljagerpiloot bij het leger was. Maar Brouwer vertelde hem dat helikopterpiloot het hoogst haalbare was. En die kregen ze alleen met dank aan de Belgen, want het Nederlandse leger weigerde sowieso elke medewerking. Waar Van Hemert 'een leger met tanks, jeeps, kanonnen en gecamoufleerde soldaten' had bedacht, kreeg hij Rijk de Gooyer en 'vier gezonnebrilde figuranten' in 'een oude auto die legergroen was gespoten'.

Ruud van Hemert, foto uit 1974Beeld anp

Methodacting

En zo stapelden de teleurstellingen zich op - alsook de frustraties bij Van Hemert. Hij bleek geen man van concessies. Brouwer: 'Ruud kon hoofd- en bijzaken maar moeilijk scheiden. Als er bij hem 'huisgebakken appeltaart' in het script staat, en de appeltaart ziet er dan niet zo uit als bij hem thuis, stuurt hij de productieassistent zonder pardon naar huis om er daar zelf een te bakken. Terwijl het daar natuurlijk niet om gaat.'

Wat de hoofdzaken betreft, daar steunde Brouwer hem in. 'Als hij wil dat de villa gebarricadeerd wordt en de artdirector komt aanzetten met een lullig rolletje prikkeldraad, snap ik dat Van Hemert meer Berlijnse Muur-achtige toestanden nodig heeft. En die heeft hij ook gekregen.'

Van Hemerts voorliefde voor Amerikaanse films bleek op de set nog een stapje verder te gaan. Hij was dol op methodacting, een manier van acteren waarbij de acteur zich dermate inleeft dat de emoties bijna 'echt' zijn. Zijn Nederlandse acteurs waren daartoe niet in staat, vond Van Hemert, dus moest hij ze een handje helpen. 'We hadden drie weken gerepeteerd, alles ging goed', vertelt Peter Faber. 'En toen begonnen de opnames en brak de hel los. Na elke drie zinnen riep hij 'Cut! Cut! Je doet iets, ik hoor een toon'. Zelf had je dan geen idee wat hij bedoelde. Dat ging twaalf weken lang zo door, ook bij Geert (de Jong) en bij Rijk (de Gooyer), zodat we uiteindelijk allemaal met een trillend lipje stonden als we meer dan vijf woorden tekst hadden.'

Pesterijen

Het was de bedoeling acteurs zo uit hun comfortzone te halen, legde Van Hemert later uit aan Faber. Hoewel Faber naar eigen zeggen 'een hoge pijngrens' heeft, stormde zelfs hij bij de zoveelste 'dat kan Peter dus ook al niet'-sneer boos de set af.

'Hij dacht dat hij door te pesten en te zuigen het beste in je naar boven haalde', aldus Frank Schaafsma, destijds 18. Voor hem werkte dat niet. 'Je bent alleen maar bang en dan vergeet je je tekst.' Voor een scène die de film niet eens haalde, werd Van Hemert fysiek. 'Toen ging hij echt duwen en trekken. Zijn methode om mijn woede op te wekken. Die keer heb ik een klap teruggegeven. 'Theo (cameraman Van de Sande, red.), draaien!' riep hij meteen. 'Frank is zover!'

Wie denkt dat Van Hemert zich bij de kinderen inhield, heeft het mis. De twee jongetjes die de jongste kinderen speelden, kregen het ook te verduren. Hun vader was weliswaar aanwezig op de set, een kinderpsycholoog en de arbeidsinspectie kwam regelmatig langs ('vrouwelijke gefrustreerde bemoeials'), maar toch. Als ze moesten huilen, gaf Van Hemert ze gewoon een klap voor hun hoofd. Als ze moesten schrikken, schreeuwde hij op tien centimeter afstand door een megafoon. 'Die kinderen schrokken zich soms echt het lazerus', aldus Faber. 'Let er maar op: in een scène kwak ik de kinderen op de kast en dan zie je dat een van hen een pisvlek in zijn broek heeft.'

Overigens waren de jongetjes dol op Van Hemert, aldus Faber, want hij maakte het ook altijd weer goed met ze. Vooral met chocola, zo schrijft hij zelf.

De oudere acteurs konden in elk geval bij elkaar en de crew uithuilen in het make-uphok, aldus Faber. Als de camera's niet draaiden, was Van Hemert best te pruimen. En natuurlijk waren sommige scènes die hij filmde ook gewoon grappig, bijvoorbeeld tijdens de scène waarin de auto in tweeën wordt getrokken. 'Je kunt het zien: ik bijt letterlijk op mijn tong om niet te lachen.'

En vooruit, achteraf kan Schaafsma er ook wel vrolijk op terugkijken. 'Al is het eigenlijk alleen leuk omdat de film een hit werd.'

Autobio De Bruut

Bruut, zo noemde Adelheid Roosen regisseur van Ruud van Hemert. Hij adopteerde het als geuzennaam, en maakte het de titel van zijn autobiografie, die deze week postuum verschijnt. Van Hemert debuteerde in 1984 met de klassieker Schatjes!, zijn generatiekloofkomedie over een stel ouders die een loopgravenoorlog voeren met hun kinderen. Met zijn films Mama is Boos! (1986), Honneponnetje (1988), Ik ook van jou (2001) en Feestje! (2004) wist hij dat succes nooit meer te evenaren.

Eigenlijk doorliep hij 'een soort omgekeerde carrière', schrijft hij. 'Bij elke film liep het bezoekersaantal terug, bij elke volgende film werd mijn honorarium minder en bij elke volgende film was er meer gesodemieter.'

Van Hemert omschrijft zijn loopbaan in soms eindeloze zinnen, vol geestig bedoelde terzijdes. Jammer dat niemand daar even streng naar heeft gekeken: de verhalen van achter de schermen zijn vermakelijk, Van Hemert is niet vies van zelfspot.

De mensen met wie Van Hemert in de loop der jaren onenigheid kreeg, worden alleen met initialen aangeduid; insiders kunnen aan het einde van elk hoofdstuk via een cryptogram uitvogelen wie bedoeld wordt. Dat er bijna geen volledige namen in De Bruut voorkomen, is veelzeggend, maar zegt dat meer over de Nederlandse filmwereld of over Van Hemert?

Ruud van Hemert: De Bruut. GigaBoek, 14,- euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden