Personages op zoek naar verlossing vormden rode draad in Johnsons boeken

Het werk van de Amerikaanse schrijver Denis Johnson wordt bevolkt door verdoolde zielen, gevallen engelen, blinde avonturiers, mensen die hulpeloos in hun eigen gruwelijkste nachtmerries belanden. Johnson overleed donderdag.

Al in zijn eerste roman, Angels (1983), voerde hij twee stuurloze hoofdpersonen op, een gescheiden moeder en een oud-marineman, die met elkaar een fatale relatie aangaan, waarna ze even gestaag als onvermijdelijk richting de afgrond koersen.

In zijn omvangrijkste en meest ambitieuze roman, Tree of Smoke (Een zuil van rook), dat in 2007 werd bekroond met de National Book Award, dook hij in de grootste en bloeddorstigste morele afgrond uit de recente Amerikaanse geschiedenis: Vietnam.

Hallucinatoire doorbraak

Denis Johnson werd op 1 juli 1949 geboren in München, als zoon van een Amerikaans ambtenaar die als liaison fungeerde tussen de CIA en het Unites States Information Agency. Hij woonde later onder meer in de Filipijnen en Japan. Johnson had al vroeg een literaire belangstelling, was student aan de befaamde Iowa Writers' Workshop van de University of Iowa en publiceerde op 19-jarige leeftijd zijn eerste dichtbundel, The Man Among Seals (1969).

Zijn romandebuut Angels werd breed in de Amerikaanse kritiek opgemerkt en verscheen ook in Nederlandse vertaling. Met Fiskadoro (1985) schreef hij een koortsig post-apocalyptisch epos waarin slechts Florida en Cuba een kernoorlog hebben overleefd.

Johnson brak in 1983 door met de publicatie van Jesus' Son, dat naar hij zelf stelde was geïnspireerd op Isaac Babels befaamde verhalenbundel De rode ruiterij. De verteller in deze ook verfilmde roman is een drugsverslaafde die in elf hallucinante verhalen een beeld schetst van een ongrijpbare wereld waarin hoop en bedrog hand in hand gaan.

In Already Dead (1998) figureren personages die zich immuun trachten te maken voor de gruwelijkheden van het bestaan door zich voor te houden dat ze eigenlijk al zijn overleden en dus onaantastbaar zijn geworden.

Rode draad in al deze boeken is dat de personages op zoek zijn naar verlossing, naar zuivering, ontsnapping. In de wereld van Denis Johnson gaat dit proces bijna altijd hand in hand met een vorm van zelfvernietiging.

Hoogtepunt van zijn imposante maar meedogenloze oeuvre is de Vietnamroman Tree of Smoke. De roman begint met een daad van zinloze wreedheid - een militair schiet uit verveling een aap dood op een militair recreatie-eiland in de Filipijnen - en zet daarmee de toon voor het hele boek. De zinloosheid van de daad zorgt aanvankelijk voor een schokeffect, maar dat slijt snel. Zo worden personages en lezer langzaam ingeleid in een wereld van morele verlamming en algehele gelatenheid, zekere nadat de plaats van handeling is verschoven naar Vietnam. In stilistisch opzicht laat zich in deze roman ook de dichter Denis Johnson gelden.

Treurige, maar wondermooi

Na dit bijna zevenhonderd pagina's dikke epos schreef Johnson nog enkele kleinere werken. Het treurige maar wondermooie, nog geen honderd pagina's dikke Train Dreams (2011, Treindromen) vertelt het verhaal van een spoorwegarbeider die werkzaam is aan de Spokane International Railway. De verwikkelingen rond deze spoorlijn zijn symbolisch voor de ontwikkelingen in de Verenigde Staten gedurende de late 19de en vroege 20ste eeuw. Voor collega-auteur Michael Cunningham was deze novelle aanleiding tot de uitspraak: 'Just shut up and read this, motherfucker!'

Het in Afrika gesitueerde The Laughing Monsters (2014, De lachende monsters) werd Johnsons laatste boek. Net als in veel eerdere werken roman vormen absurdistische, soms bijna hallucinante gebeurtenissen hier de leidraad. Bij het schrijven van deze roman maakte de auteur dankbaar gebruik van zijn ervaringen als verslaggever in Liberia.

De titel is representatief voor de bittere visie op de werkelijkheid waarmee Johnsons boeken zijn doortrokken. De 'Lachende Monsters' zijn een Congolese bergketen die door de plaatselijke bevolking de Gelukkige Bergen wordt genoemd. De negatieve benaming is bedacht door een Britse missionaris. Vlak voordat hij er werd doodgemarteld.

Een grijns te midden van de gruwel

Met 'De lachende monsters' leverde Denis Johnson een spionageachtige roman af. Lees hier de recensie terug.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden