Beschouwing Sprong in het diepe

Pen, papier en potlood geven een veel beter beeld van het leven van mensen op de vlucht dan journalisten of statistieken

Expositie in het Nederlands Stripmuseum in Groningen verbeeldt de kijk van elf kunstenaars op de vluchtelingencrisis.

Aimee de Jongh - De wachtkamer van Europa pag.10 Beeld aimee de jongh

Het is geen vrolijk onderwerp waaraan de tekenaars hun inspiratie hebben ontleend voor de tentoonstelling Sprong in het diepe. Elf kunstenaars nemen deel aan de expositie in het Nederlands Stripmuseum in Groningen, die als ondertitel draagt De vluchtelingencrisis in tekeningen. Hoe zwaarmoedig ook, de bezoeker hoeft niet met een bezwaard gemoed naar buiten te komen, omdat hij er zelf kan ervaren hoe de verbeelding een overwinning boekt op de realiteit.

De werkelijkheid van de vluchtelingencrisis manifesteert zich aan de geprivilegieerde (want veilige) westerling meestal in journalistieke vorm: via televisie- en onlinedocumentaires en door de gedrukte media. De media hebben de verschrikkingen van de Middellandse Zee, de eindeloze voettochten, de wanhoop bij de hekken met prikkeldraad veelvuldig getoond. Waar zij vaak minder goed in slagen – door beperkingen in de journalistieke bewegingsruimte, gebrek aan ausdauer, of door afnemende publieke belangstelling voor het onderwerp – is een meer dan oppervlakkig beeld te tonen van het alledaagse leven van individuele vluchtelingen. Of van hun persoonlijke belevenissen; niet door interviews van ná de vlucht, maar van nog voor de reis begon. Toen de bommen in Syrië vielen of zwaarbewapende milities een dorp in Afrika betraden.

Pen, papier en potlood blijken zo opnieuw machtige instrumenten in de handen van de tekenaars die zich niet laten beknotten door opgelegde regels. In één zaal van het Stripmuseum tonen ze hoe ze dat doen. Juist met artistieke verbeelding visualiseren ze in een Grieks opvangkamp wat fotografen door de autoriteiten wordt verboden. En dringen ze door tot de soms hopeloze kringloop van vluchten en teruggestuurd worden. 

Van die kringloop maakte de Britse Karrie Fransman een animatie in bedrieglijk vrolijke kleuren. De toeschouwer wordt meegezogen in een flitsend visueel relaas van op de vlucht slaan, met mensensmokkelaars naar zee reizen, in een rubberbootje dobberen, opgepikt worden, aan ondervraging worden blootgesteld, worden opgesloten in een detentiecentrum en vervolgens per vliegtuig weer terug naar af geraken.

Aimée de Jongh maakte een mooi stripverhaal van haar verblijf in het grote vluchtelingenkamp op Lesbos. Fotograferen mag daar niet, maar tekenend kon zij haar gang gaan. Het resultaat is een fraai verslag in een troosteloze omgeving, van levens te midden van containers met stapelbedden, zonder airco. Primitieve kookplaatsen, kookgerei van verbogen hekwerk en prikkeldraad.

Aimee de Jongh - De wachtkamer van Europa Beeld Aimée de Jongh

Persoonlijke verhalen van vluchtelingen zijn ‘verstript’, zoals dat van een Syrische arts in opleiding die, omdat zijn diploma’s in het Westen niet worden erkend, besluit kunstenaar te worden. We zien hoe een Eritrese vluchteling in Hamburg (Ahmed Mohammed Ohmer) bij het pendelen tussen azc en taalles elders in de stad ten prooi valt aan vervreemding. Niemand wil naast hem zitten in de bus. Pal naast hem (aan de andere kant van het raam) staat – oh ongemak – een stelletje ongegeneerd te zoenen. En niemand in de bus maakt zich druk om de volvette geur van fastfood die zich met dank aan een hongerige passagier verspreidt.

De vaak door statistieken en politieke statements gedomineerde vluchtelingenkwestie wordt hier door kunstenaarshanden én hun gehanteerde verteltechniek persoonlijk gemaakt. Zodat we niet vergeten dat het allemaal individuen zijn die zich wagen in gammele rubberbootjes als het exemplaar in het midden van de expositieruimte: een Zodiac met pruttelmotortje, nog te wrakkig om er een kanaal mee over te steken.

Sprong in het diepe, samengesteld door Joost Pollmann (onder meer stripmedewerker van de Volkskrant). Nederlands Stripmuseum Groningen, t/m 23/11.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.