Paviljoenen van de toekomst

Vanaf 22 mei kan de wereld in Lissabon zich vergapen aan de laatste wereldtentoonstelling van deze eeuw, die geheel is opgehangen aan het thema 'de oceanen, de erfenis voor de toekomst'....

TOEN HIJ zijn laatste meesterwerk voltooid zag, barstte de architect spontaan in tranen uit. Zijn creatie was nog indrukwekkender uitgevallen dan hij op de tekentafel al voor ogen had gehad. Het Estaçao do Oriente, een constructie in glas en staal, is een plaatje geworden, een verrijking van het aanzien van Lissabon.

De huilende architect is Santiago Calatrava, Spanje's 'heetste' van het moment, die zijn sporen door heel Europa trekt. Een fameus bruggenbouwer wiens laatste bedenksel te bewonderen is pal achter het Guggenheimmuseum in Bilbao. En Valencia opende vorige week een hele 'Stad van de Kunst en Wetenschappen', waarvan Calatrava met drie opzienbarende bouwwerken het hart vormgaf.

Het Estaçao de Oriente is echter niet alleen bedoeld om mensen tot huilens te ontroeren. Station Oost wordt het nieuwe knooppunt van openbaar vervoer rond de Portugese hoofdstad. Treinen, metro's en bussen komen hier samen, aan de rand van wat een op en top moderne residentiële zone in spe is. De komende maanden is het station eerst de voornaamste toegangspoort tot Portugals grootste show van de laatste eeuwen, de wereldtentoonstelling Expo' 98. Nog een opvallende trek van het station: het is af.

Vanaf 22 mei kan de wereld zich komen vergapen aan de laatste wereldtentoonstelling van deze eeuw, die geheel is opgehangen aan het thema De oceanen, de erfenis voor de toekomst. De Expo zal een catalogus zijn van wat de oceanen betekenen voor het leven op aarde: de geschiedenis van hen die ze bevoeren op hun grote ontdekkingsreizen, een exemplarisch overzicht van wat er in al dat water leeft, en een idee van hoe wij met ze om moeten springen om te voorkomen dat ze in dood water veranderen.

Maar wereldtentoonstellingen zijn per definitie ietwat faraonische projecten, bedoeld om de organiserende stad zelf ook van het label 'wereld' te voorzien. Lissabon wil niet onderdoen voor al haar voorgangers en grijpt de gelegenheid aan voor een facelift van jewelste. De ernstig afgetakelde dame aan de Taag zal uit haar rolstoel geholpen worden en weer aan het dansen gebracht door een verjongingskuur in de vorm van het Expo-project. De ambities zijn enorm, maar 'de Expo is ons definitieve paspoort voor de beschaafde landen', zoals een lokale autoriteit het in alle ernst stelde.

Op het Expo-terrein aan de rivieroever heersen chaos en nervositeit. Dat komt doordat de Portugese president Sampaio zich onaangekondigd bij de poort heeft gemeld om de stand van zaken van 'het grote avontuur' persoonlijk op te nemen. Sampaio is vol lof en spreekt tegen de pers over de Expo als 'emblematisch voor het feit dat Portugal wedt op de toekomst' en 'een stimulans voor een cultuur van plichtsbesef en efficiëntie'.

Dat laatste is wellicht iets voor de toekomst, want Sampaio's aanwezigheid verraadt dat hij niet helemaal gerust is op een goede afloop. Die twijfel deelt hij met het parlement dat zich ernstig zorgen maakt over het tempo van de bouwactiviteiten. 21 dagen resten nog tot de opening, zoals een teller in de buurt van het vliegveld tot op de seconde aangeeft, maar de aanblik die het Expo-terrein en omgeving bieden, wekt de indruk dat het nog 21 maanden zijn.

Slechts een handvol gebouwen (zij het wel de belangrijkste) is zo goed als klaar. De rest doet vermoeden dat althans de eerste lading van de verwachte vijftien miljoen bezoekers een groot deel van zijn tijd in een bouwput zal moeten rondzwerven. De toegangswegen liggen nog in puin, de straten zijn opgebroken, bomen nog niet geplant, paviljoens niet voltooid. Het heuvelpark van de architect Ribeiro Telles, aangelegd op de sterk vervuilde grond van het deposito van een voormalige raffinaderij, is een kale berg steen en aarde.

M AAR JA, klinkt het verontschuldigend, Portugal is niet getraind voor dit soort massaproducties. Cynischer is de cartonist van de krant Diario de Noticias getuige de dialoog:

- 'Een maand voor de opening van de Expo is bijna de helft van de deelnemende landen nog niet begonnen met het inrichten van hun paviljoen.'

- 'Kan ik begrijpen. Het is een teken van respect voor onze tradities.'

De directie van de Expo laat zich echter niet gek maken. 'Er doen 165 landen mee', zegt woordvoerder Pedro Tavares. 'Dan zullen er twintig landen niet op tijd klaar zijn, wat dan nog? Het is toch al te veel, het is onmogelijk om alles te zien.'

Bovendien mag niet vergeten worden dat de Expo' 98 geen 'normale' wereldtentoonstelling is, maar een grootschalig stedebouwkundig project: 'Hoe het er echt komt uit te zien, weten we pas als het helemaal af is. En dat is in de planning in het jaar 2010.'

Lissabon wil duidelijk maken dat het concept wereldtentoonstelling heel ver afstaat van het oorspronkelijke uitgangspunt, van de eerste in de rij in 1851 in Londens Crystal Palace. De exposities in de negentiende eeuw waren typische producten van de industriële revolutie, in de eerste plaats bedoeld om de laatste technologische verworvenheden uit te stallen. Het waren tot op grote hoogte ook handelsbeurzen, waar nieuwe patenten en machines aan de man werden gebracht.

De wereldtentoonstellingen veranderden in de loop van onze eeuw geleidelijk in gelegenheden om lifestyles, politieke ideologieën en toekomstvisies te 'verkopen'. Voorbeelden daarvan waren de symbolische confrontaties tussen de Duitse en de Sovjetpaviljoens op de Expo in Parijs in 1937, en tussen de optrekjes van Russen en Amerikanen op die van Brussel in 1958.

Langzaamaan is de nadruk komen te liggen op meer algemene thema's voor de expo's, in de sfeer van 'Technologie ten dienste van de mens', 'Menselijke vooruitgang in Harmonie', of 'Mens, Natuur en Harmonie'. Qua uiterlijk veranderden de tentoonstellingen in toonkamers van moderne architectuur, waarbij elk deelnemend land verplicht was een eigen paviljoen op te trekken. Ook dat concept lijkt nu achterhaald.

Lissabon heeft een les getrokken uit de laatste expo, die van Sevilla in 1992. De tentoonstelling 'Het tijdperk van de ontdekkingen' leidde tot een explosie van architectonische hoogstandjes, maar toen de poorten sloten bleef Sevilla opgescheept met een soort spookstad. Nog altijd staan de meeste gebouwen van de Expo leeg, omdat er geen kopers of huurders voor kunnen worden gevonden. Het enige leven op het eiland van Cartuja in de rivier de Guadalquivir is een thematisch pretpark.

Die fout wil Lissabon niet maken. Het gebied van Expo' 98 moet een levend en integraal deel van de stad worden, vandaar dat de expo 'de motor van een groter project van herkwalificatie van het oosten van de stad' is. Er is slechts een klein aantal spectaculaire paviljoens neergezet, die allemaal een duidelijke functie krijgen na afloop van het gigantische toeristenfeest.

Alleen Portugal en Spanje hebben een eigen paviljoen, alle andere landen moeten genoegen nemen met een beperkte ruimte in een van de blokkendozen verspreid over het terrein, die in september zullen worden afgebroken. Voor Nederland zorgt het duo Quist en Gilissen voor een inrichting die wordt gedomineerd door een enorme golf van glas en voorts verwijst naar windmolens en dijken.

H ET IS de bedoeling dat in 2010 zo'n 25 duizend mensen dit nieuwe deel van Lissabon bewonen. De eerste appartementen zullen al tijdens de Expo in gebruik worden genomen. Zij kunnen dan genieten van twee vorstelijke theaters, het grootste oceanarium van Europa, een riant trein- en metrostation, en hebben uitzicht op de Vasco da Gamabrug, zojuist geopend en de langste brug van het continent.

Midden op het Expoterrein staat de Galp-toren, ooit een onderdeel van een olieraffinaderij. De hele strook land aan de Taag was tot voor kort de schandvlek van Lissabon, vol wapenopslagplaatsen, raffinaderijen en vuilstortplaatsen. De Galp moet de herinnering daaraan levend houden en tevens onderstrepen hoe de Expo' 98 een verzamelplaats van viezigheid heeft omgevormd tot een toonbeeld van moderne stedenbouw. 'De Expo heeft geholpen de rivier en de stad te verzoenen', aldus Pedro Tavares. 'Haar hele leven lang heeft Lissabon genoegen genomen met één kilometer rivier, terwijl we er twintig tot onze beschikking hadden.

Het Portugese paviljoen, van de hand van de architecten Siza Vieira en Souto de Moura, moet het symbool van deze Expo worden. Hier wordt eer bewezen aan de grote Portugese zeevaarders, in het kader van de herdenking van de 500ste verjaardag van de eerste reis van Vasco da Gama. Pronkstuk is het dak boven de binnenplaats: een gebogen stuk beton van 65 bij 50 meter zonder enige steunpilaar.

Het Paviljoen van de Utopie van Regina Cruz oogt als een net neergedaald ruimteschip. Het is een multimediacentrum, met 16 duizend zitplaatsen, waar de bezoeker de virtual reality van de oceanen binnentreedt en zich deel voelt van de mythen als een ware argonaut. Ernaast staat het paviljoen van de kennis der zeeën, waar de technologiën waarmee de mens de zee te lijf is gegaan, uiteen worden gezet.

Het Paviljoen van de Toekomst richt zich op het conserveren van de oceanen als patrimonium van de toekomst, uiteraard met een sterke nadruk op milieu-aspecten. Het klapstuk is het Paviljoen van de Oceanen, waarin vier verschillende habitats nauwkeurig zijn nagebouwd en dat bevolkt wordt door 15 duizend dieren.

Het thema oceanen lag nogal voor de hand voor de Portugezen. Niet alleen grenst de helft van het land aan de Atlantische Oceaan, de Portugezen hebben ook een hoofdrol gespeeld bij de ontdekkingsreizen die de rest van de wereld voor Europa openlegden. Daar mag anno 1998 nog wel eens aan herinnerd worden. In de woorden van architect Vieira: 'Portugal is niet een klein land in een uithoek van Europa, maar een natie die heeft bijgedragen aan de vooruitgang van de beschaving.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden