Paul Theroux: De ouderdom brengt vele genoegens

In 1975 vestigde Paul Theroux zijn naam met het reisboek The Great Railway Bazaar. Onlangs legde hij dezelfde 28.000 kilometer nog eens af. ‘Als je jong bent, denk je dat alles goed komt.’

Tegen het eind van het gesprek, vlak voordat zijn zoon, de gelauwerde tv-journalist Louis, binnenkomt voor hun gezamenlijke lunchafspraak, buigt Paul Theroux zich iets voorover. ‘Twee jaar geleden kwam ik Barack Obama tegen. Hij zat met zijn gezin in een broodjeszaak in Hale’iwa op Hawaï, niet ver van mijn huis.'

'Ik stelde me aan hem voor en hij reageerde met een vriendelijke opmerking over mijn boeken. Ik vroeg hem: ‘Senator, alstublieft, stel u verkiesbaar voor het presidentschap. Ik wil u geld geven, helpen met uw campagne, wat dan ook, maar please run. Zoals het land de laatste acht jaar is bestuurd, kan het niet langer.’ Obama antwoordde dat hij inderdaad met die gedachte speelde, maar ook zijn twijfels had. Enfin, dat was twee jaar geleden.’

Voor de deur van het Covent Garden Hotel in Londen zijn wegwerkers bezig met oorverdovende breekhamers het asfalt te verwijderen en in de kamer die ons voor het interview is toegewezen loopt het personeel vrolijk kwebbelend af en aan. Paul Theroux (67) blijft er onverstoorbaar onder. Als je kunt slapen in de smerige coupés van schokkende en stotende Centraal-Aziatische treinen, kun je ook een gesprek voeren te midden van grootstedelijke herrie.

Ploeteren
Theroux’ waardering voor Obama mag dan, gezien zijn eigen politieke opvattingen, niet als een verrassing komen, zijn afkeer van Bush is bijna een gemeenplaats, geeft hij zelf toe. In zijn nieuwe boek, Ghost Train To The Eastern Star, constateert Theroux dat hij, gedurende een reis van 28.000 kilometer, slechts welgeteld twee mensen ontmoette die iets positiefs te melden hadden over de Amerikaanse president: een Azeri die wilde dat de VS Iran binnenvielen, en een Indiase moslimhater.

Ghost Train To The Eastern Star neemt in Theroux’ oeuvre een bijzondere plaats in. Hij reist in dit boek in zijn eigen voetspoor: dat van zijn allereerste reisboek, The Great Railway Bazaar. Tot het verschijnen van dat werk, in 1975, was hij een ploeterende schrijver die niet eens een creditcard kon krijgen, omdat hij door de firma American Express niet solvabel werd geacht. Met The Great Railway Bazaar brak hij in 1975 door als schrijver.

De publicatie van dit boek wordt bovendien beschouwd als het beginpunt van een nieuwe fase in de reisliteratuur, die in het kielzog ervan (en van Bruce Chatwins In Patagonia, dat een jaar later verscheen) een nieuwe bloeiperiode doormaakte.

Wederkeer
De reis die Theroux in beide boeken maakt, begint in Londen, voert – vrijwel geheel per trein – via Parijs en Oost-Europa naar Turkije, Centraal-Azië, India, Zuid-Oost-Azië en Japan naar Rusland, en vervolgens via de Transsiberië-Express weer terug naar West-Europa.

Er zijn kleine verschillen tussen de beide reizen. Landen die in de jaren zeventig relatief eenvoudig bereisbaar waren (Iran, Pakistan, Afghanistan) leverden nu problemen op. Andere (de voormalige Sovjet-staten, noordelijk Vietnam) waren nu juist toegankelijk geworden.

‘Ik ben de laatste jaren veel van mijn favoriete schrijvers gaan herlezen, en daarbij viel me op dat geen van hen op latere leeftijd was teruggekeerd naar het domein dat ooit zo belangrijk voor hen was geweest’, vertelt Theroux. ‘Darwin ging niet terug naar zee, Thesiger niet naar de Rub’ al Khali, het Lege Kwartier, Jack London niet naar de Salomonseilanden, Eric Newby niet naar de Ganges, Jonathan Raban niet naar de Mississippi, Chatwin niet naar Patagonië.'

‘Terwijl zo’n confrontatie met het landschap van je verleden toch buitengewoon boeiend kan zijn. Het toont je wat er is veranderd, niet alleen in het land in kwestie, maar ook in jezelf. Als je terugkeert naar een vroegere scène uit je leven als reiziger, voel je je een soort geest. Memory is like a ghost train.’

Verankerd
Als Darwin, Thesiger, London en al die anderen op latere leeftijd in hun eigen voetspoor hadden gereisd, hadden ze volgens Theroux hun voordeel kunnen doen met ‘de vele genoegens van het ouder worden’. Theroux: ‘Geloof me: je bent als oudere man veel vrijer en onafhankelijker. Je bent niet langer op zoek naar een leven, een partner, een plek om je te vestigen.'

'Als je jong bent, ligt je leven nog niet vast, zit je vol onvervulde verlangens. Die kleuren en bepalen je observaties. Elke ontmoeting kan een nieuwe koers betekenen. Als je ouder bent, is dat niet langer het geval. Je positie is min of meer verankerd. Bovendien let niemand op oudere mensen, je bestaat vrijwel niet. Die onzichtbaarheid heeft voor de observerende reiziger enorme voordelen.’

Natuurlijk heeft de ouderdom ook nadelen, zoals Ghost Train To The Eastern Star in alle eerlijkheid openbaart. Zo heeft Theroux een dubbele staaroperatie moeten ondergaan, als gevolg waarvan hij geen bril meer draagt. Ook lijdt hij regelmatig aan aanvallen van jicht, een kwaal die hij overhield aan zijn laatste Afrikareis, ten behoeve van Dark Star Safari, toen hij met ernstige uitdrogingsverschijnselen kreeg te kampen.

En de oplettende lezer van Ghost Train zal merken dat het relaas een seizoen – de herfst – overslaat tussen Theroux’ verblijf in Zuidoost-Azië en dat in Japan. ‘Ik moest een medische ingreep ondergaan en heb daarom mijn reis onderbroken’, bevestigt hij.

Tirannie
Het ouder worden heeft ook consequenties voor de aard van Theroux’ observaties. Meer dan in zijn vorige reisboeken, speelt politiek een rol van betekenis van Ghost Train. Zo wijdt Theroux bijvoorbeeld uitvoerige beschouwingen aan Saparmyrat Niyazov, de heerser van Turkmenistan.

‘Deze volstrekt krankzinnige figuur – hij is inmiddels overleden – had miljarden gasdollars ter beschikking en stootte zijn land op in de vaart der volkeren door de bouw van gouden beelden van hemzelf. Toen ik jong was zou ik dit komisch hebben gevonden. Inmiddels ben ik meer geïnteresseerd geraakt in de dynamiek van de tirannie, zoals ik die tijdens deze reis ook tegen kwam in Rusland, Birma, Singapore.

‘Als je jong bent denk je dat alles wel goed komt, dat er vroeger of later voor alles een oplossing is. Als je ouder bent, weet je wel beter. Deze reis was voor mij in veel opzichten een bevestiging dat het slecht gaat met de wereld.’

Bitter
The Great Railway Bazaar markeerde destijds het begin van Theroux’ succes als schrijver. Maar het betekende tevens het begin van het einde van zijn huwelijk, zo geeft hij nu in zijn nieuwe boek toe. Al voor zijn vertrek had zijn vrouw hem bezworen thuis te blijven.

Theroux was echter door zijn ideeën voor boeken heen, zocht een uitweg uit een creatieve impasse, en ging toch. Met bittere eerlijkheid beschrijft hij in Ghost Train hoe hij bij zijn terugkeer ontdekte dat zijn vrouw inmiddels een andere minnaar had, die min of meer bij haar was ingetrokken en met de kinderen speelde.

‘Mijn vrouw vertelde dat ze zich had ingebeeld dat ik dood was, en zo voelde ik me ook’, aldus Theroux. ‘Ik realiseerde me dat, als ik weg was, het leven gewoon doorging, precies zoals na je dood het geval is. Want je verbeeldt je wel dat mensen na je dood je graf bezoeken, aan je denken als je in je stoel zitten en herinneringen aan je ophalen. Maar in werkelijkheid gaan ze naar de film, maken plezier en associëren die stoel geen moment meer met jou. Ik besefte: een verre reis maken is net zoiets als dood zijn.’

Opportunisten
Uiteindelijk zouden Theroux en zijn vrouw pas eind jaren tachtig definitief uit elkaar gaan, en volgens de schrijver niet in de eerste plaats wegens (wederzijdse) ontrouw. ‘Ik denk dat het uiteindelijk een kwestie van ouder worden is geweest. Je perspectief verandert, je beseft dat je toekomst niet in Engeland ligt, niet bij dat gezin, en je gaat verder.’ Feit is dat Theroux, al vele jaren voor zijn scheiding, de helft van het jaar in East Sandwich bij Cape Cod woonde.

Theroux, zoals altijd tijdens interviews de beminnelijke tegenpool van zijn schrijvende ik, haalt in Ghost Train een paar maal fel uit naar collega-reisschrijvers. Hij vindt veel auteurs die na hem kwamen maar opportunisten, en maar is ook uiterst kritisch over generatiegenoten en voorgangers.

Theroux: ‘Mijn bezwaar tegen auteurs als Redmond O’Hanlon, Bruce Chatwin en V.S. Naipaul, is dat ze niet alleen reisden. De laatste twee hadden bijvoorbeeld altijd hun partner bij zich. Wanneer je niet alleen reist, zie je minder en ben je minder ontvankelijk voor contacten met de mensen die je onder weg tegenkomt. Bovendien ga je deels door de ogen van je reisgenoot kijken.'

Oneerlijk
'Ik vind het ook onjuist dat zowel Chatwin als Naipaul niet eerlijk zijn over het feit dat ze met hun partner reisden. Eerlijkheid is cruciaal in een reisboek. Naipaul wijkt daar één keer van af, maar op een zeer halfhartige manier. In zijn eerste boek over India, An Area of Darkness, schrijft hij ergens: ‘Iemand naast mij viel flauw. Dat was nota bene zijn vrouw! Maar dat zegt hij niet.’

De naam Naipaul is gevallen. Tien jaar geleden baarde Theroux veel opzien met het genadeloze portret Sir Vidia’s Shadow (De geschiedenis van een vriendschap), waarin hij de man die ooit zijn leermeester was, en met wie hij vervolgens gebrouilleerd raakte, afschildert als een kleinzielige, zelfingenomen en bij vlagen verraderlijke figuur.

Veel critici vonden het boek een verachtelijke aanval en waren ervan overtuigd dat Theroux de feiten had gemanipuleerd. Totdat enkele maanden geleden een officiële biografie van Naipaul verscheen, The World Is What It Is (naar de openingszin van Naipauls roman A Bend in the River) door Patrick French. Vergeleken met dit uiterst bijtende, nota bene door Naipaul geautoriseerde portret, waren Theroux’ woorden bijna mild te noemen.

Wrede worm
‘Ik schreef dat Naipaul wreed was, en werd daarvoor door sommige critici beschimpt. Nu blijkt dat hij zowel zijn vrouw als zijn maîtresse sloeg, en die laatste op een sadistische manier toetakelde. ‘Hoe kun je zo schrijven over deze eerbiedwaardige man!’, werd me verweten. Nu komt aan het daglicht dat hij een miezerige, wrede worm was, en een lafaard.'

‘De gedachte dat zo iemand een ridderorde en de Nobelprijs krijgt, doet je je afvragen wat voor pact met de duivel hij moet hebben gesloten. Ik denk dat hij meer heeft verloren dan gewonnen.’

Paul Theroux (AFP)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.