Boekrecensie Paul scheffer

Paul Scheffer wil migratie strenger reguleren, maar zo maakbaar is de toekomst ook weer niet (drie sterren)

Publicist Paul Scheffer houdt in zijn nieuwe boek een pleidooi voor het bewaken van de Europese buitengrens, omdat de liberale democratie in gevaar is. Maar is een streng migratiebeleid wel de panacee?

Paul Scheffer, schrijver van het boek: De vorm van vrijheid. Beeld Hollandse Hoogte

De oude meester van de filosofie Georg Wilhelm Friedrich Hegel zou trots zijn geweest op zijn jongste discipel Paul Scheffer. In diens pas verschenen boek De vorm van vrijheid maakt hij vruchtbaar gebruik van Hegels dialectische denkwijze, het denken in termen van tegenstellingen en het zoeken naar een synthese. Vrijheid en begrenzing zijn de tegenpolen die bij Scheffer centraal staan. ‘Ik ben ervan overtuigd geraakt’, schrijft hij, ‘dat een open samenleving alleen binnen grenzen kan gedijen. Het zal hier dan ook niet gaan over de grenzen van de vrijheid, maar over de vrijheid van de grens’.

Het gaat Scheffer overigens zeker niet om een vrijblijvende filosofische exercitie; zijn pleidooi voor het bewaken van de Europese buitengrens en, algemener, zijn speurtocht naar een evenwicht tussen openheid en geborgenheid, kosmopolitisme en nationale identiteit, zijn ingegeven door het sterke gevoel dat de democratie in Europa in gevaar is. De naoorlogse wereldorde, de Pax Americana, staat op instorten. Scheffer:‘Europa wordt in het oosten omgeven door een opkomend nationalisme in Rusland en China, in het zuiden door een uitdijende Arabische burgeroorlog en tenslotte in het westen door een afnemende Amerikaanse macht’.

Verderop: ‘Het is niet te veel gezegd dat we het einde beleven van de westerse wereld zoals we die kenden. En daarmee staat de toekomst van de liberale democratie op het spel.’

Doemscenario’s

Het is niets voor Scheffer om te gaan zwelgen in doemscenario’s en dat doet hij dan ook niet. Hij analyseert diverse ontwikkelingen die ten grondslag liggen aan het onbehagen en de onzekerheid bij zoveel Europese en ook Nederlandse burgers. Zoals de ‘dwangmatige modernisering’; vernieuwingen krijgen niet de tijd vaste vorm aan te nemen, want reeds ‘dient het allernieuwste zich aan’. Of de digitalisering die de privacy bedreigt en de automatisering die veel nu nog bestaande beroepen overbodig kan gaan maken. Er vormen zich nieuwe monopolies, zoals Uber dat andere bedrijven wegconcurreert en de eigen werknemers geen sociale zekerheid biedt.

De ongelijkheid in inkomens en vermogens is enorm en neemt nog altijd toe: ‘de top 1 procent van de grootverdieners in de wereld bezit nu 46 procent van het wereldwijde vermogen’. ‘Keer op keer’, aldus Scheffer, ‘wordt van werknemers loonmatiging (…) gevraagd om de internationale concurrentiepositie op peil te houden. Tegelijkertijd wordt diezelfde concurrentiepositie aangeroepen om een buitensporige salarisverhoging aan de top te rechtvaardigen. (…) De doorbraak van het populisme (…) heeft alles te maken met een groeiende ongelijkheid (...)’.

‘Het kan geen verbazing wekken’, vervolgt Scheffer even later, ‘dat in een wereld waar grenzen vervagen de ongelijkheid en de vervreemding toenemen’.

Een slordige generalisatie

Eerlijk gezegd wekt deze zinsnede bij mij wel lichte verbazing. De hier geschetste sociale ongelijkheid, bron van toekomstangst en onbehagen, wordt immers veroorzaakt door het onbegrensd vrije verkeer van kapitaal en de macht van financiële markten, niet door vervaging van grenzen in het algemeen.

Op deze wat slordige generalisatie borduurt Scheffer voort als hij ingaat op de aard van de opkomende populistische partijen, die hij liever ‘protectionistisch’ zou willen noemen. Hij maakt daarbij dan een onderscheid tussen sociaal protectionisme, dat wil zeggen verzet tegen het afslanken van de verzorgingsstaat door een ‘neoliberale’ politiek (en noemt als voorbeelden het Griekse Syriza en het Spaanse Podemos) en cultureel protectionisme, ‘het idee dat nationale identiteiten worden ondermijnd in een grenzeloze wereld’. Maar hoe zinvol is het om radicaal linkse groeperingen en rechtse populisten als PVV, Lega, Vlaams Belang, FPOe, etc. onder dezelfde noemer te scharen en daarbij het vervagen van grenzen te benoemen als dé grote oorzaak van hun succes?

Het verlangen naar geborgenheid en bescherming dat Scheffer signaleert, leeft ongetwijfeld. Huiver voor ongecontroleerde migratie speelt daarbij een rol. Het is dan ook niet gek dat Scheffer nadenkt over manieren om meer greep te krijgen op de aantallen migranten en vluchtelingen die zich hier vestigen. De scenario’s die hij al eerder heeft laten uitrekenen over de omvang van de Nederlandse bevolking in 2060 bij een netto migratiesaldo van nul, dertigduizend, vijftigduizend, enz. passen bij dit streven en hij heeft intussen bereikt dat het CBS en het Sociaal en Cultureel Planbureau hier nader onderzoek naar gaan doen.

Interessant, maar de mogelijkheden om hierop beleid te baseren moeten ook weer niet worden overschat. Ook al zou Nederland, in navolging van een land als Canada, een migratiebeleid gaan voeren gebaseerd op quota voor arbeidsmigranten en vluchtelingen, – waarvoor Scheffer pleit - dan nog blijven er veel onzekerheden, zoals de ontwikkeling van het geboortecijfer, hoeveel migranten er weer vertrekken, bijvoorbeeld omdat Syrië in 2060 een veilig en welvarend land is, en welke dramatische ontwikkelingen elders voor grote groepen nieuwe vluchtelingen zorgen. Het streven naar meer gereguleerde migratie is nuttig, omdat, zoals Scheffer betoogt ‘een samenleving opener wordt naarmate migratie (…) kan worden gezien als een bewuste keuze, in plaats van iets wat samenlevingen overkomt’.

Tegelijkertijd houdt de poging om migratie en bevolkingssamenstelling decennialang vooruit te plannen ook iets van koffiedik kijken. Zo maakbaar is de toekomst nu ook weer niet.

Bewaak de buitengrens

Scheffer maakt zich vooral sterk voor het respecteren van grenzen om bij de burgers in Europa het gevoel van beschermd worden en veilig zijn te bevorderen en zo populistische en autoritaire verleidingen te weerstaan. Hij vreest dat ‘wanneer de weldenkende gemeente geen woorden meer heeft om grenzen aan te geven, (…) vroeg of laat – en waarschijnlijk vroeg – het moment (komt) dat mensen met een autoritaire inslag die grenzen gaan trekken.’ Zijn mantra hierbij is het bewaken van de Europese buitengrens.

Ook hier lijkt Scheffer op zijn wenken te worden bediend. De voorzitter van de Europese Commissie Jean-Claude Juncker wil tienduizend extra Europese douaniers voor het beschermen van de buitengrens. Alleen vraag ik me af: wat moet zo’n kustwacht, gestationeerd voor het eiland Lesbos, doen als er een bootje komt aanvaren met half verzopen vluchtelingen aan boord? ‘Uw visa graag! Anders komt u er niet in!’? Daar begint het probleem toch pas? 

Hoe voorkom je dat wanhopige mensen, op zoek naar een beter lot, op zulke bootjes stappen? Op die vraag heeft ook Paul Scheffer het antwoord niet.

Paul Scheffer -  De vorm van vrijheid

De Bezige Bij, 224 pagina's, €19,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.