INTERVIEW

Paul Ruven over zijn tops en flops

'De overgave' van regisseur Paul Ruven werd dit jaar de slechtste Nederlandse film ooit genoemd. 23 jaar geleden werd zijn debuut 'Maria Machita' de hemel in geprezen. Hoe kijkt de filmmaker terug op zijn carrière?

Paul Ruven: 'Wat is plat? Genitaliën. Wat is erotisch? Iedereen weet vooral wat het níét is.' Beeld Daniel Cohen

Paul Ruven (56) legt zes vellen A4 op tafel, bij aanvang van het gesprek op het Amsterdamse kantoor van zijn productiehuis Talent United. 'Ik ben vanmorgen gaan typen, heb van alles opgetypt. Mag je gebruiken.'

Waarom ben je gaan typen?

'Omdat ik eigenlijk nooit iets persoonlijks vertel in interviews. En waarom vertel ik nooit iets persoonlijks in interviews? Nou, dat staat erin. Maar je mag gewoon vragen hoor.'

Je films waren al die tijd wel persoonlijk?

'Dat staat daar allemaal in.'

Wat is je meest persoonlijke film?

'Dat staat er ook in.' Korte stilte. 'Dat zijn er... een heleboel. En dat heeft weer alles met dát te maken. En dat staat daar op papier beter verwoord. Als ik erover praat, ga ik na tien minuten huilen. En jij gaat na vijf minuten zeggen: hou maar op. Dit klinkt heel teasend, wat helemaal niet de bedoeling is. Ik zit dit jaar 25 jaar in het vak en 25 jaar geleden kreeg mijn vrouw een ziekte. Daar hebben we bewust nooit over gesproken. Ehm, en nu dacht ik, laten we het maar eens doen, voorzichtig.'

Ziekte

Marian Batavier, echtgenote en compagnon van Ruven, is ook op kantoor, serveert koffie, koekjes en frisdrank, verlaat dan weer de kamer.

Uit de aantekeningen van Ruven:

In wezen verfilm ik altijd hetzelfde thema, goed verpakt in allerlei genres en verhalen. Namelijk dat van onze worsteling met de ziekte en onze gedwongen rol van buitenstaander. De ziekte was eerst onbekend. Later bleek het een combinatie van ME en nog een aantal andere ziektes te zijn. Het was er ineens, uit het niets, net als E.T., en zo noemden we de ziekte ook soms. Er is geen medicijn, geen oplossing. Het is onvoorspelbaar, heb je ineens wekenlang dag en nacht ondraaglijke pijn.

Ruven: 'Vrienden, familie , die kunnen het niet aan, die raak je langzaam kwijt. Zo'n ziekte dwingt je uit het normale bestaan. Kinderen krijgen kan niet. Ons hele leven was, zeg maar, kapot. Het staat beter dáárin.'

Mijn serieuzere films gaan vaak over de eenzame strijd van twee mensen. In Me & Mr Jones on Natalee Island bijvoorbeeld (2010, met Robert de Hoog en Hanna Verboom, red.), dwalen twee mensen rond op een eiland, een abstracte plek. In wezen gaat die film over een vrouw die serieus zelfmoord overweegt en een man die haar vergeefs probeert te helpen.

Ruven: 'Die man kan alleen maar beloven: ik blijf bij je, ik laat je niet achter. In de comedy's die we maakten zit het ook: Bob en Annie de Rooij in Filmpje!, Ushi in Ushi Must Marry - dat zijn buitenstaanders, mensen die er niet bij horen.

'Anyway, ga door. Vraag!'

Er bestaat geen Nederlandse filmmaker bij wie de uitersten van het oeuvre zo ver uiteenvallen als bij Ruven; van internationaal geprezen artistieke minimal movies tot het commercieel bedoelde en door de pers weggehoonde oorlogsdrama Het bombardement, geregisseerd door Ate de Jong. De afspraak was: een interview over zijn wonderlijke carrière als filmmaker en producent, die dit jaar resulteerde in de erotische flop De overgave. Die film had afgelopen augustus in meer dan vijftig zalen moeten uitgaan, maar werd gedumpt door de distributeur en geweerd door bioscoophouders.

Paul de Leeuw als Annie de Rooij uit Filmpje! Beeld ANP

De overgave.

'Ja, De overgave. Zeker.'

Waar gaat die film over, volgens jou?

'Er werkten hier op kantoor twee dames, toen. En die zeiden: we glijden van onze stoel af als we die boeken lezen: Fifty Shades of Grey - vijf miljoen Nederlandse vrouwen lazen het, maar ze wilden er niet over praten. Dát was een film, vond ik. Wat is het mysterie? Overigens wilde ik die film slechts organiseren.

'Dus: regisseur erbij gezocht, en een bekende acteur. Namen noem ik niet. Die acteur zei: ik wil dit alleen doen als ik een verknipt iemand speel met een sm-trauma. Maar wij dachten juist aan een man die handelt uit liefde. Dus de acteur vertrok, maar dat was nádat die acteur had gezegd niet met de regisseur te willen werken. Die was dus ook al weg. Toen kwam Rick Engelkes vrij. En was het te laat om nog een regisseur te vinden, dus deed ik dat.

'Is dat een antwoord op je vraag? Nee? Goed, het gaat over fantasie, waarschijnlijk. Vrouwelijke fantasie.'

Rick Engelkes en Sheena Tchai in De overgave. Beeld A-Film

Ik vond die film niet erotisch.

'Ja, maar hád het dan erotisch moeten zijn?'

Het heette erotische thriller.

'Nee, nee. Een romantisch, erotisch drama. Geen thriller. En die vorm, daar hebben we lang over gedacht. Dat het niet te plat zou zijn. Wat is plat? Genitaliën. Wat is erotisch? Iedereen weet vooral wat het níét is.'

Klikte het tussen de hoofdrolspelers?

'Ik zei tegen Sheena (Sheena Tchai, red.): kom, we gaan naar Rick Engelkes toe. Rick wie?, vroeg ze. Sheena is Rotterdamse, kende die hele man niet. Twintig minuten nadat ze hadden kennisgemaakt, stond ze voorovergebogen, terwijl hij op haar kont sloeg. Daar is sprake van chemie, dacht ik. Dan komen de opnamen dichterbij en zie je wat angst ontstaan, vooral rond Rick. Zijn familie waarschuwde: alsjeblieft papa, doe het niet. We zijn in dit land niet zo vrij als we denken. Erotiek is lastig.'

Was je verrast toen je distributeur het aantal kopieën drastisch beperkte?

'Waar het om ging, was dat ze er geen geld in staken. Van 150 duizend euro voor marketing terug naar 5 duizend.'

Diepe zucht. 'Was ik verrast? Nu moeten we even off the record (...). Wat was je vraag?'

Wat je wel kunt zeggen.

'Nog héél even off the record (...). Zo. Dus was ik verrast? Als een distributeur geen promotiebudget heeft, dan zegt Pathé: we gaan de film niet draaien. Ze zijn niet gek bij Pathé (de grootste bioscoopketen, red.). Toen ik met het plan bij A-film kwam, werd nog gezegd: maakt niet uit of het een goede of slechte film wordt, dit is een evenement.'

Experiment versus commercie

Als filmacademiestudent maakte Paul Ruven (Den Helder, 1958) internationaal naam toen zijn minimal movie How to Survive a Broken Heart (1991) werd geselecteerd voor de Berlinale. Zijn afstudeerfilm De tranen van Maria Machita werd alom geprezen. Hij was co-scenarist van Alaska, de met de studenten-Oscar bekroonde afstudeerfilm van Mike van Diem. De cineast wisselde gedurfde vormexperimenten (Sahara Sandwich, En route) af met commerciële producties (Filmpje!). Meerdere films werden niet in de bioscoop uitgebracht (Mafrika, Gouden Kalf voor beste publieksfilm). Ruven scoorde in 2010 een doelgroephit met Gangsterboys. Voor Het bombardement was hij producent en scenarist, vervolgens regisseerde hij zelf Ushi Must Marry (2013). Voor 2015 heeft hij twee films in petto: een mockumentary (Son of Scarface) en een drama (werktitel: Blijf van mijn kind).

De overgave werd getest voor een publiek van vrouwen. Wat vonden die?

'Ze wilden er méér erotiek in, dat hebben we gedaan. Wat ze beviel was dat het meisje wel knap is, maar ook gewoon hier en daar wat vet had. En dat je kon fantaseren tijdens de film. Handboeien vonden ze iets vreselijks, maar zijden sjaaltjes kon wel. Alles moest mooi, ongedwongen. Verder vonden ze het verhaal soms te ingewikkeld. Daar hebben we iets aan veranderd. Off the record (...).'

Waarom kun je dat niet gewoon zeggen?

'Goed. Van meet af aan bestond er een spanningsveld: is dit een vrouwenfilm, of moeten mannen er ook opgewonden van raken? Uit onderzoek bleek: vrouwen willen geen vagina's zien en ook geen piemels. Bij de eerste viewing bleek dat sommige mensen van de distributeur - mannen - toch best graag vagina's hadden willen zien. Dus de een zegt: vrouwenfilm. De ander zegt: laten we er ook iets geils in doen, voor de man.'

Hoeveel bezoekers kwamen er?

'1.500 in totaal, geloof ik. Viel me nog mee: De overgave draaide twee weken met negen kopieën en niet eens elke avond. Het blijft heel weinig.'

Ik zag De overgave in bioscoop Hoog Catherijne, tussen filmstudenten. Ze vroegen zich af of jij de film bewust op een onlogische manier construeerde. Mogelijk betrof het een cultfilm.

'Iets bewust slecht vertellen? Waarom zou ik dat doen? Dat klinkt alsof men mij niet vertrouwt.'

Bij een vertoning in het Amsterdamse Ketelhuis noemde je de bezoekers ramptoeristen.

'Die avond wel ja. Leedvermaak, dat leeft in Nederland. Kijk, de baas van Het Ketelhuis is een lafbek. Eerst roepen dat je de film niet wilt draaien, maar dan ineens wel zodra je vermoedt dat er iets te verdienen valt. Maar nu vraag ik jou: waarom al die ophef?'

Je moet de mogelijkheid openhouden dat mensen je film echt slecht vonden.

'Tuurlijk, doe ik. Maar dan nog: waarom werd er zo op gehakt? Dit is niet nieuw voor me. Ik ben bijvoorbeeld door de Volkskrant veel harder gekraakt met Filmpje!. En een maand later was ik weer een genie, in diezelfde Volkskrant.'

Paul de Leeuw als Bob van Rooij. Beeld ANP

Vanwege Sur place, een fraai artistiek melodrama.

'Een maand later! Ik begon als artfilmer, niet bewust, maar zo noemde men me. Vervolgens maakte ik Filmpje! met Paul de Leeuw, bij Joop van den Ende. Toen was ik ineens een stuk stront.'

Toen je begin 30 was en werd gezien als de grote belofte, wilde je elk genre verkennen.

'Dat doen de grote regisseurs in Amerika ook. Hier mag dat niet, kennelijk. De twééde keer dat ze me aanvielen was toen mijn vrouw en ik dat boekje schreven (Het geheim van Hollywood - de gouden succesformule, 2008). Wordt door iedereen in Nederland gebruikt, tot aan A.F.Th. van der Heijden.

Geloof jij niet, toch?'

Loopt naar de kast, pakt een roman van Van der Heijden, met opdracht van de auteur. 'Hier, stuurt hij me.'

'Voor Marian Batavier en Paul Ruven, een boek geknipt voor een acht-stappen-script, hartelijks, Adri.'

'Wij dachten vriendelijk te zijn en mensen iets te leren, maar er kwam een enorme haat los. Bij filmjournalisten, in elk geval. En bij dramaturgen. O, wij gingen vertellen hoe het moest! Het was gewoon een boekje. Die haat, die heeft zich opgehoopt tot de film kwam, en is toen ontploft.'

Bij De overgave, bedoel je?

'Nee, nee. Bij Het bombardement (Ruven was scenarist en producent van Het bombardement). En daarna bij Ushi ook. En bij De overgave.'

Maar het begon bij Het bombardement?

'Het bombardement is kapot gemaakt door jou, Bor Beekman.'

Jan Smit op de cover van V in 2011. Beeld Gijs Kuijper

Pardon?

'Dat is bekend, de hele filmwereld weet dat. Je hebt Jan Smit in een artikel belachelijk gemaakt, met die cartoon met hem als vrouw.'

De Volkskrant liet in 2011 een alternatieve Bombardement-filmposter ontwerpen, met Jan Smit in alle rollen: held, spion, diva. In het artikel bij de illustratie werden de spelrepetities beschreven, waarin Jan Smit een romantische scène oefende.

'Dat was je goed recht. Maar vanaf dat moment vroeg iedereen: wát gaan jullie doen met Jan? Wij wisten: of we zetten een charmeoffensief in, dat we laten zien hoe Jan acteerlessen neemt, of we trekken ons er niks van aan.

'Het was hetzelfde toen Ali B in een tv-spelletje 'Jantje shit' zei. Jan heeft nooit een kans gehad.'

Volgens mij overdrijf je. Denk je echt dat recensenten, zodra ze constateren dat Jan Smit wél kan acteren, dat niet zouden opschrijven?

'Nee. Maar toch. In Nova Zembla zit Doutzen Kroes, dat vond iedereen prima.'

Doutzen Kroes op de première van Nova Zembla. Beeld anp

Doutzen zit heel even op een schommel.

'Toch is het vergelijkbaar. Wat het is met Jan Smit: hij heeft acht miljoen fans en acht miljoen mensen die hem haten. En van die eerste groep zijn er niet genoeg naar de film gegaan. Wij waren heel verrast toen Jans manager vlak voor de première zei: Volendammers gaan niet naar de bioscoop, want die gaan Volendam niet uit.'

Dat wist je niet?

'Dat wisten wij niet.'

Je verwachtte dat Jan Smit de Duitse bioscoopmarkt zou openbreken.

'Het bombardement is in Duitsland niet uitgebracht in de bioscoop, maar wel op dvd. Overigens heb ik niet één cent verdiend aan dat Bombardement. Helemaal niets, nul. Niet dat dat er iets toe doet. Hoe dat zit? We hebben pech gehad. Daar kan ik hier verder niets over zeggen.'

Het bombardement en Ushi Must Marry waren publieksfilms. Ze moesten wel twee, drie keer zoveel bezoekers trekken.

'Zeker. Ik heb dat gehoopt, maar héél veel mensen hebben dat gehoopt. Bij Ushi zaten we na een testscreening met elf man aan tafel, die elk tien opmerkingen hadden. Dat zijn dan honderd aanpassingen.'

Regisseur Hany Abu-Assad (twee Oscarnominaties) vertelde hoe je hem had geholpen, onder meer bij zijn eerste film Het 14e kippetje, hoeveel hij van je had geleerd.

'Ik werd zelf geholpen, dus ik help ook anderen. Ik weet niet wat ik daar verder over moet zeggen.'

Vervolgens sprak ik weer een andere Nederlandse regisseur.

'Die je zeker niet bij naam noemt?'

Laat ik hem de bekende jonge Nederlandse regisseur noemen. Hij is boos omdat je films als Het bombardement maakt en dan meent filmadvies te moeten geven. Jij bent gek, zegt hij.

'Dat mag, dat iemand dat denkt. Dat is ook heel normaal voor een jongere generatie. Ik vind het weer belachelijk dat iedereen roept dat Nena zo'n geweldige film is, maar niemand erheen gaat. Ik vind dat we hier enorm burgerlijke en saaie films maken. Waar komt dat door? Ik geef weleens les op de filmacademie, dan vraag ik: wat vinden jullie de beste Nederlandse film? Jarenlang hoorde je dan Simon. Deze generatie: ze weten het gewoon niet. Hooguit zegt iemand een Minoes.'

Jouw afstudeerfilm uit 1991, De tranen van Maria Machita, wordt wel de mooiste academiefilm genoemd. Had jij die beste Nederlandse film niet moeten maken?

'Ik krijg in elk geval nog altijd lof voor Filmpje!, ook van die huidige studenten. Wat wil je horen? De films waarom ik het meest ben geprezen, zijn die waarmee niemand zich bemoeide. Hoe duurder de film, hoe meer beslissers - zo werkt het.

'Als regisseur heb ik bijna nooit geld van het Filmfonds gehad; ik geloof één keer. De huidige bazin van het Filmfonds, Doreen Boonekamp, haat alles wat ik regisseer.' (Het Filmfonds zegt Ruvens subsidieaanvragen niet anders te beoordelen dan die van collega's, red.).

Paul Ruven. Beeld Daniel Cohen

Je ontving van het fonds wel aanvullende subsidie, ook voor De overgave.

'Ook dat wordt steeds moeilijker.'

Wat zou je het liefste maken, zonder bemoeienis?

'Hebben we net gedaan: een nieuwe speelfilm van eigen geld. Maar als ik de poster aan de distributeur laat zien, zegt die: er moet eerst een haakje zijn. Het is een sociaal maatschappelijk drama, gebaseerd op een waargebeurd verhaal. Een moeder die erachter komt dat haar dochter in de ban is van cyberseks.'

Wat is de titel?

'De eerste was Mama help me. Hebben we getest op vrouwen, die titel. Ga ik niet heen, zeiden ze, want dat hoor ik thuis al de hele dag. Toen hadden we Vermist, maar dat was te veel TROS. Nu heet het Blijf van mijn kind. En straks heet het weer anders. 'Een poging om Het dagboek van Anne Frank te verfilmen, ketste onlangs af.

Ruven: 'Het copyright op het dagboek loopt af, na zeventig jaar. Maar het Anne Frank fonds uit Bazel vindt van niet. We kregen allerlei dreig-brieven.'

Hij geeft niet op. 'Morgen stappen we op het vliegtuig naar Jeruzalem, voor plan B.'

Wil je die film zelf regisseren?

'Het plezier zit niet in het regisseren, maar in het bedenken en opzetten. Maar als je liever hoort dat ik dat wel wil, zeg ik dat gewoon.'

Waar sta je nu, na die 25 jaar?

'Voor een deel ben ik terug bij af. Ik begon met films maken voor bijna niks. Nu is er sowieso geen geld meer, dus maak ik weer films voor bijna niks. Ik heb geen hobby's. Ik ga door. We gaan door.'

Lachend. 'Wat heb je graag voor kop erboven? Dan zeg ik dat nog even.'

De overgave is vanaf deze week online verkrijgbaar op video on demand en te koop bij Blokker voor 6,99 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden