Review

Patch 22 straalt karakter en warmte uit

Het multifunctionele en duurzame gebouw Patch 22 in Amsterdam-Noord is een gedurfde onderneming, die karakter en warmte uitstraalt. Duurzaamheid won het van financieel voordeel, waardoor Frantzen de grote ontwikkelaars kon verslaan.

Beeld Luuk Kramer

In de straten liggen nog oude bielzen en spoorrails, de stoepen eindigen in een vlakte van onkruid, het fietspad voert langs bouwhekken en sloopbedrijven. De tocht vanaf de pont bij de NDSM-werf naar Buiksloterham in Amsterdam-Noord heeft wel iets weg van een crosscountry. Het is een voormalig industriegebied, dat herontwikkeld wordt tot een nieuwe wijk. Een tot op de draad versleten spijkerbroek, daar deed het architect Tom Frantzen aan denken. Het bracht hem op het idee voor een woon-werkgebouw als een kek kniestuk: Patch 22.

De toren, gebouwd op kavel 22 (vandaar de naam, een knipoog naar Joseph Hellers beroemde roman Catch-22), bestaat uit een betonnen sokkel waarop zes houten dozen gestapeld zijn, steeds een tikje verdraaid ten opzichte van elkaar - alsof ze verwaaid zijn door de wind. Aan de voor- en achterkant zijn de dozen opengewerkt tot gigantische balkons, waarbij houten kruizen de stijfheid van de constructie creëeren. Het resultaat is een speels, karakteristiek gebouw, dat de plek aan het Johan van Hasseltkanaal een geheel nieuw aanzien geeft: een sjofel terrein is veranderd in een spannend stuk stad.

Patch 22 is met 30 meter het hoogste houten gebouw van Nederland en energieneutraal. Dat laatste was een eis van de gemeente, die in 2010 een tender uitschreef voor de transformatie van Buiksloterham. Anders dan gebruikelijk won niet het financieel gunstigste plan, maar datgene met de hoogste duurzaamheidsscore - een kans voor jonge architecten als Frantzen om grote ontwikkelaars te verslaan. Hij kwam samen met bouwmanager Claus Oussoren als beste uit de bus, met een gebouw dat 'draait' op zonnepanelen en pelletketels (een cv-ketel die houtsnippers verbrandt) en waarin warmte en regenwater gerecycled worden.

De architect vindt het geen uitzonderlijke prestatie. 'Het ging alleen over installaties. Terwijl je weet dat je die over vijftien jaar moet vervangen; tegen die tijd zijn energiezuinige woningen vanzelfsprekend. Problematischer is de schaarste van grondstoffen.' Wat hem bij de keuze voor hout bracht: de enige hernieuwbare grondstof. Maar echt duurzaam is volgens Frantzen een gebouw dat honderden jaren meegaat. Denk aan de Amsterdamse grachtenpanden, die door de jaren heen als pakhuis, woning, kantoor en hotel zijn gebruikt.

Flexibiliteit is de leidraad in dit ontwerp. Dat begint met de vrije hoogte van de ruimte: 3,5 meter in plaats van de gangbare 2,6 meter, waardoor het gebouw zowel geschikt is voor appartementen als bedrijfsruimten. Daarnaast speelt de wc-afvoer een hoofdrol. Kantoren zijn lastig om te bouwen doordat je de riolering meestal nergens kwijt kan. Vroeger werd het sanitair in een vaste hoek geplaatst, hier is een 'ruggengraat' van leidingen aangelegd in de vloer van de centrale gang. Zo kun je op elke plek in de woning een keuken of badkamer maken.

Gedurfd is de combinatie van hout en grote omvang: lofts van 200 vierkante meter, vanwege de gewenste flexibiliteit onderverdeeld in drie appartementsrechten. Het hout geeft de huizen karakter en warmte, en het ruikt lekker. De open ruimte biedt de vrijheid om je woning naar wens in te delen. Tel daarbij op de royale hoeveelheid daglicht en het uitzicht over het kanaal, en je begrijpt waarom de woningen, zelfs midden in de crisis, als warme broodjes (voor 550 duizend euro) over de toonbank gingen.

Het risico van een ruimte waarmee alles kan, is dat die nietszeggend wordt. Frantzen mijdt die valkuil. Van het elegante metalen ophaalhek tot de parkeergarage op het binnenterrein, tot de uitgefreesde huisnummers op de voordeuren: elke ruimte kent een bijzonder detail.

De lakmoesproef voor een woongebouw: zou de ontwerper er zelf willen leven? Frantzen kocht een loft op de vijfde verdieping. Met panorama, wijst hij, over zijn volgende project: het naastgelegen kavel, waar hij verder gaat experimenteren met houten hoogbouw. Goed nieuws, want dit pioniersproject schreeuwt om een vervolg.

Slimme financiele constructie

Tom Frantzen besloot dat meedoen aan ontwerpwedstrijden tijdsverspilling was en vond zijn eigen weg.

Zoals zoveel jonge architecten probeerde Tom Frantzen (1971) aanvankelijk opdrachten binnen te halen met prijsvragen. Tot hij uitrekende wat een gemiddelde ontwerpwedstrijd aan uren kost: omgerekend 30 duizend, waarbij de kans dat je wint heel klein is.

Hij besloot het heft in eigen hand te nemen en zelf te investeren in de ontwikkeling van vastgoed. Enige probleem: de bank wilde hem geen lening geven. Creatief als hij is, 'ontwierp' hij een slimme financiële constructie. 'Het was crisis, we wisten dat aannemers om werk verlegen zaten, en we wisten dat ze 10 procent van de algemene kosten voor het werven van de opdracht reserveren.' Frantzen stelde voor om die fase over te slaan; hij bood de aannemer aan om Patch 22 te bouwen, tegen een vooraf bepaalde prijs. Het bespaarde 'reclamegeld' besteedde hij aan de rente op de lening die de aannemer afsloot om het project op te starten. De lening zelf loste hij af na verkoop van de woningen.

Patch 22, Architectuur, Architect: Tom Frantzen et al., Adres: Johan van Hasseltkade 202-304, Amsterdam.

Tom Frantzen besloot dat meedoen aan ontwerpwedstrijden tijdsverspilling was en vond zijn eigen weg.

Zoals zoveel jonge architecten probeerde Tom Frantzen (1971) aanvankelijk opdrachten binnen te halen met prijsvragen. Tot hij uitrekende wat een gemiddelde ontwerpwedstrijd aan uren kost: omgerekend 30 duizend, waarbij de kans dat je wint heel klein is.

Hij besloot het heft in eigen hand te nemen en zelf te investeren in de ontwikkeling van vastgoed. Enige probleem: de bank wilde hem geen lening geven. Creatief als hij is, 'ontwierp' hij een slimme financiële constructie. 'Het was crisis, we wisten dat aannemers om werk verlegen zaten, en we wisten dat ze 10 procent van de algemene kosten voor het werven van de opdracht reserveren.' Frantzen stelde voor om die fase over te slaan; hij bood de aannemer aan om Patch 22 te bouwen, tegen een vooraf bepaalde prijs. Het bespaarde 'reclamegeld' besteedde hij aan de rente op de lening die de aannemer afsloot om het project op te starten. De lening zelf loste hij af na verkoop van de woningen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden