'Pas tijdens het filmen kreeg Inherent Vice zijn focus'

Inherent Vice van Paul Thomas Anderson, nu op het IFFR, laat zich samenvatten als konijnenholcinema: een ondoorgrondelijke plot en een hoofdpersonage dat zich graag steeds opnieuw laat verrassen. Regisseur en hoofdrolspeler leggen uit.

Joaquin Phoenix als Larry 'Doc' Sportello (m), Joanna Newsom als Sortilège (l) en Katherine Waterston als Shasta Fay Hepworth (r) in Inherent Vice. Beeld Warner Bros
Joaquin Phoenix als Larry 'Doc' Sportello (m), Joanna Newsom als Sortilège (l) en Katherine Waterston als Shasta Fay Hepworth (r) in Inherent Vice.Beeld Warner Bros

De reputatie van Joaquin Phoenix is hem vooruit gesneld, op deze zonnige januarimiddag in Parijs. De Amerikaanse acteur is ingevlogen om te praten over zijn hoofdrol als permanent blowende, buitenissige jarenzeventig-hippiedetective Larry 'Doc' Sportello in Inherent Vice, de zevende film van Paul Thomas Anderson. Eerder op de dag is Phoenix van tafel weggelopen tijdens een gesprek met een groepje journalisten.

De acteur (Oscarnominaties voor Gladiator, Walk the Line en The Master) heeft de naam grillig te zijn in interviews. In dit geval voelt die houding als een logische voortzetting van zijn karakter in Inherent Vice. Het is de eerste verfilming van een roman uit het als onverfilmbaar beschouwde oeuvre van de enigmatische auteur Thomas Pynchon, in de Amerikaanse pers eens omschreven als 'oppersjamaan van de Paranoïde School der Amerikaanse letteren'. Pynchon toont zich nooit in het openbaar, noch geeft hij interviews: het zou Phoenix moeten aanspreken.

Eigen regels

In de film speelt Phoenix een man die leeft volgens zijn eigen regels. Het is 1970 en zijn paranoïde wereldbeeld wordt gevoed door zowel zijn onophoudelijke wietgebruik als de complexe tijd waarin hij leeft: de vrijheidblijheid van de jaren zestig is voorbij, overal zijn stugge wetshandhavers die in elk groepje hippie-achtigen een mogelijke cultbeweging als die van sekteleider Charles Manson vrezen.

De onnavolgbare plot wordt in gang gezet door een ex van de detective, die hem om hulp vraagt bij een complot tegen haar huidige geliefde. Vanaf daar buitelt Doc met elke nieuwe clou dieper in het konijnenhol - en dat lijkt hij eigenlijk best oké te vinden, als een jarenzeventigvariant van The Dude in The Big Lebowski (Joel en Ethan Coen, 1998), die andere flamboyante filmstoner die zich stort in een complot groter dan hemzelf, voortgestuwd door politieke referenties, excentrieke bijfiguren en kurkdroge humor.

'Hi. Howyadoing.' Joaquin Phoenix (40) gaat zitten, stopt beide handen in de zakken van zijn zwarte vest en richt de ogen op de tafelrand. Begrijpt hij waar het plotgewijs in Inherent Vice om draait? Hij ademt zwaar. 'Ik probeer er nog steeds achter te komen. Dat is het leuke: dit is zo'n film waarbij iedereen zijn eigen idee heeft over wat er aan de hand is.'

Duiding van zijn rol of een verband met eerdere rollen wijst hij resoluut van de hand. Nee, hij is niet bezig met de vergelijkbare tweespalt tussen ratio en instinct van zijn personages in Andersons Inherent Vice en The Master, waarin hij een getraumatiseerde, drankverslaafde marinier vertolkt die in de ban raakt van een Scientology-achtige cultleider. Met de armen over elkaar, nu, tegen de Vlaamse journalist die hem naar de overeenkomst vraagt: 'Ik denk weinig na over dit soort dingen. Als ik klaar ben, ga ik gewoon door naar de volgende film. Maar cool dat jij dat wel doet.'

(Tekst loopt door onder video.)

Acteur Joaquin Phoenix en regisseur Paul Thomas Anderson. Beeld AP
Acteur Joaquin Phoenix en regisseur Paul Thomas Anderson.Beeld AP

Hallucinant

Phoenix meet zich in Inherent Vice een vrije vorm van acteren aan. Zijn personage mompelt binnensmonds, slikt woordjes in, verspreekt zich, begint zinnen opnieuw. Daarmee maakt hij, bij eenieder die er voor openstaat, zijn publiek deelgenoot van de hallucinante drugslogica waarmee zijn personage het onbehapbaar grote complot tracht te ontrafelen. 'Je probeert gewoon wat', zegt hij. 'De ene keer is het te veel en doe je wat rustiger, de volgende keer zet je het wat steviger aan. Maar die druggy sfeer is meer aan Paul te danken hoor, aan zijn lichten en camera. Het spel van de acteurs draagt hieraan minder bij.'

Daarmee is regisseur Paul Thomas Anderson (44) - open, jeugdige uitstraling - het even later in dezelfde hotelsuite niet eens. 'Joaquin deed iets heel slims: hij acteert nooit dat-ie stoned is. Z'n ogen zijn rood en hij slikt zijn woorden in, maar dat is het. Een briljante vondst. Ik ken mensen die dagelijks blowen - 's ochtends direct een jointje om de dag door te komen - en bij hen is het onmogelijk te zien dat ze stoned zijn. Ze functioneren gewoon.

Joaquin Phoenix en Benicio del Toro in Inherent Vice. Beeld Wilson Webb
Joaquin Phoenix en Benicio del Toro in Inherent Vice.Beeld Wilson Webb

Pynchon-fan

Anderson, die zich met Boogie Nights (over de porno-industrie), Magnolia (de dood), There Will Be Blood (olie) en The Master (moderne religie) opwierp tot een van de belangrijkste Amerikaanse filmmakers van zijn generatie, is zelfverklaard fan van auteur Thomas Pynchon. 'Ik ben zo'n nerd die in aanloop naar een nieuw boek Pynchon-websites afstruint op zoek naar snippertjes informatie. De eerste dag dat zo'n boek verschijnt, geeft mij een instant-hallelujagevoel. Dan is het: do not disturb-bordje op de deur en lezen.'

Desondanks voelde hij er in eerste instantie weinig voor juist dit boek te verfilmen. De overeenkomsten met The Big Lebowski waren volgens hem te groot. 'Het zou suf zijn om The Big Lebowski opnieuw te maken. Maar hoe meer ik erover dacht, hoe minder dat argument hout sneed. Vervolgens maakte ik mijzelf wijs dat ik de specifieke tijd waarin het boek zich afspeelt, op de scheidslijn tussen de jaren zestig en zeventig, vast niet goed op beeld zou krijgen. Uiteindelijk ben ik maar gewoon begonnen.'

Hij kon niet anders, zegt Anderson, want het was lastig voor te stellen hoe het ondoorgrondelijke verhaal er op beeld zou uitzien. 'Om grip op het verhaal te krijgen, besloot ik alle personages en hun onderlinge verbanden op een krijtbord uit te tekenen. M'n hoofd tolde ervan. Van een vrouwelijke bijfiguur uit Docs leven maakte ik een verteller die enkele losse stukjes plot aan elkaar praat. Pas halverwege de draaiperiode durfde ik iets agressiever stukken uit het verhaal te snijden.' Toen pas, tijdens het filmen, kreeg Inherent Vice zijn focus.

Tarantino’s pensioen

Anderson zweert bij draaien op analoge film (‘Ik heb goede smaak’), net als onder anderen Christopher Nolan en Quentin Tarantino. Onder meer vanwege de schaarste van het materiaal kondigde laatstgenoemde onlangs zijn pensioen aan. Anderson: ‘Haha, daar ga ik niet op reageren, that’s such a crock of shit. Heeft hij echt zijn pensioen aangekondigd? Hahaha. Hij is een idioot. Hij loopt maar wat te ouwehoeren, kom op.’

Chaotisch

Owen Wilson, te zien in een bijrol als doodgewaande 'surf sax'-muzikant, omschreef Andersons ad-hocaanpak als 'chaos'. De regisseur: 'De set van Apocalypse Now, dát was chaos. Ik heb die documentaire gezien (Hearts of Darkness, BJB). Onze set is geen fucking chaos. Je op je hoofd krabben omdat je moet uitvogelen wat te doen, is geen chaos. Voor Owen Wilson is dat misschien chaos, maar kom op, nee.'

En werken met Joaquin Phoenix, vraagt een Israëlische journalist, is dat geen chaos? 'Goed punt', zegt Anderson. Lachend neemt hij een slok bronwater. 'Goed punt.'

Om alle suggestie tegen te gaan dat Phoenix onmogelijk zou zijn om mee te werken, onderstreept Anderson nog maar eens dat dit na The Master de tweede film is die hij met de acteur maakte. 'Daaruit blijkt dat het bevalt.' Bovendien vindt hij chaos in dit geval het verkeerde woord. 'Joaquin is nooit tevreden, dat is het vooral. Het is leuk met iemand te werken die nooit tevreden is. Kan ook zeer frustrerend zijn, overigens.' Anderson doet alsof hij Phoenix toespreekt: 'Kom op, genoeg, het is goed genoeg zo, stop maar, stop!''

Joaquin Phoenix als Larry
Joaquin Phoenix als Larry "Doc" Sportello in Inherent Vice.Beeld Warner Bros

Gevoel

Anderson bracht Phoenix tot zijn markante vertolking door samen aan tafel eindeloos vaak dialoog voor te lezen. 'Kijken of er inspiratie kwam. Is het te lang, te kort, slaat het ergens op? Ik heb nog nooit met een acteur gewerkt die zijn tekst zo goed kent als Joaquin. En hij heeft zó veel tekst. Soms denk je dat-ie een mompelende dwaas is. Nou, oké, hij ís ook een idioot. En tegelijk blijkt hij steeds weer allesbehalve de idioot die hij soms lijkt te zijn. Every. Fucking. Word.'

Ook Phoenix vertelt eerder op de middag over de vermeende chaos op de set. 'Ik snap waarom mensen dat zeggen, maar voor mij was het geen chaos. Paul is wel altijd zoekende naar iets nieuws en onverwachts. Hij heeft voortdurend ideeën en stimuleert anderen ook met ideeën te komen.'

Phoenix doet vrijwel alles op gevoel - 'je kunt toch ook niet uitleggen hoe je je vriendinnetje kiest?' - en dat lijkt die gesloten lichaamstaal en sluimerende irritatie wanneer hij wordt gevraagd zijn eigen werk te duiden enigszins te verklaren.

Wel/geen cameo

De Amerikaanse schrijver Thomas Pynchon (77) geeft nooit interviews en toont zich niet in het openbaar. In The Simpsons werd hij tweemaal getekend met een zak over het hoofd. Heeft hij stiekem een cameo in de film van Paul Thomas Anderson? 'Welnee', zegt de regisseur aan tafel bij onder meer de Volkskrant. Dus het is een gerucht? 'Ja, het is bullshit.' Heeft hij de film gezien? 'Geen idee.' Dan: 'Wacht, ik moet hier natuurlijk niets ontkennen of bevestigen. Het is veel leuker om iedereen te laten gissen. Dus: misschien zit-ie wél in je film, je moet 'm twintig keer zien!'

Terugkijken

Inherent Vice heeft hij inmiddels volledig teruggekeken, iets dat hij voor zijn samenwerking met Anderson niet altijd deed. 'Paul heeft mij gedwongen, al met The Master. Ik kan er nog steeds niet van genieten. Het enige wat ik zie zijn die fouten. Maar terugkijken helpt mij beter te worden. Soms doe ik te hard mijn best een bepaald gevoel over te brengen. Dat heeft een film vaak niet nodig - het is beter wat terughoudender te spelen.'

Onlangs speelde Phoenix in de nieuwe, nog titelloze film van Woody Allen. Net als Anderson is ook Allen op zoek naar acteurs die niet acteren, maar subtiel echte gevoelens overbrengen. 'De manier waarop ze dat bereiken is verschillend, maar het doel is hetzelfde.'

Phoenix wil niet spelen, hij wil 'zíjn'. 'Soms zie je een acteur erg proberen iets te laten zien, alsof ze de boel bedriegen. Kijk, acteurs doen echt niet iets heel bijzonders. Iedereen kan acteren. Het gaat erom hoe zelfbewust je bent. En fuck, wat ik zie als oneerlijk, is voor een ander wellicht heel treffend. Iedereen heeft zijn eigen smaak.'

Dan staat Phoenix op, ruim tien minuten voor het interview zou eindigen. Hij mompelt een thankyouallverymuch en wandelt weg.

Inherent Vice draait vanaf volgende week donderdag in de bioscoop.

Regisseur Paul Thomas Anderson. Beeld afp
Regisseur Paul Thomas Anderson.Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden