Pas op voor de peul

Invasion of the Body Snatchers, over wezens uit peulen die mensen vervangen, is al vaak verfilmd. Vooral omdat peulmensen voor van alles kunnen staan.

Dana Wynter en Kevin McCarthy in de eerste Invasion of the Body Snatchers uit 1956.Beeld .

Het is niet pluis in Santa Mira. Steeds meer bewoners van het Californische stadje geloven dat hun naasten door dubbelgangers zijn vervangen. Een typisch geval van massapsychose, meent dokter Bennell (Kevin McCarthy), tot hij de waarheid ontdekt: overal, in elke kelder of broeikas, liggen reusachtige peulen verstopt die 's nachts zombie-achtige lookalikes uitspuwen. Zodra de gekopieerde persoon indommelt, neemt het evenbeeld diens plek in. Voor ze goed en wel beseffen wat er aan de hand is, moeten Bennell en zijn geliefde Becky (Dana Wynter) vluchten voor een invasie van emotieloze peulmensen.

Zo laat hij zich samenvatten, Don Siegels nog steeds angstaanjagende sf-klassieker Invasion of the Body Snatchers (1956). De achterliggende gedachte van de film, die nu door filmmuseum EYE opnieuw in roulatie wordt gebracht, is veel ongrijpbaarder. Gaat hij over de Koude Oorlog, over xenofobie? Of wordt hoogstens gewaarschuwd tegen het kweken van je eigen groente?

Allemaal plausibel. Dat Invasion of the Body Snatchers cultstatus vergaarde, komt nog het meest doordat de film zich leent voor uiterst verschillende, soms ronduit tegenstrijdige interpretaties. Wie zijn de peulmensen en wat willen ze van ons? Ook de filmmakers zelf blijken het daar niet over eens te zijn geweest.

Artikel gaat verder onder video.

Ja hoor, een peul...

In Invasion of the Body Snatchers reageren de personages serieus als ze voor het eerst een peuldubbelganger aantreffen. Te serieus, vond de regisseur. Eigenlijk wilde hij een griezelige én komische film maken, maar de studio vond dat te verwarrend en eiste dat Siegel de toon spannend hield. 'Ik wilde dat de personages de dreiging van de peulen eerst niet serieus namen', zei hij in 1976 tegen filmjournalist Stuart Kaminsky. 'Als jij mij zou vertellen dat er een aan jou identieke peul in de kamer hiernaast stond, zou ik daar grapjes over maken. Maar als ik dan de deur opende en die peul zag, zou de schrik me goed te pakken krijgen en was de lol eraf. Ik wilde dat men reageerde als normale mensen.'

De peulmensen zijn aliens

Auteur Jack Finney publiceerde The Body Snatchers (1955) als feuilleton in tijdschrift Collier's en bewerkte het verhaal vervolgens tot roman. In 1979 schreef Finney aan collega Stephen King dat hij destijds gewoon iets op papier wilde zetten over een reeks rare gebeurtenissen in een stadje. Pas gaandeweg verzon hij dat de bewoners van dat stadje werden vervangen door peulmensen zonder gevoel, emoties of individualiteit. 'Het was alleen maar een verhaal om te amuseren, ik had er verder geen diepere bedoeling mee', aldus Finney.

Die peulmensen staan wat Finney betreft dan ook niet symbool voor iets anders. Daarom voert het verhaal een ruimtedeskundige op die uitlegt waar die groenteachtige parasieten vandaan komen en hoe ze in hun rooftocht het heelal afstruinen. Het zijn aliens, punt uit.

Opmerkelijk genoeg sloeg scenarist Daniel Mainwaring de scène met de ruimtedeskundige over in het filmscript. Daardoor blijft de afkomst van de peulmensen in Invasion of the Body Snatchers vaag en wordt de plot vatbaar voor metaforische interpretaties. Toch beweerde Invasion of the Body Snatchers-producer Walter Mirisch dat dat nooit zo bedoeld was. 'Noch producer Walter Wanger noch regisseur Don Siegel noch scenarist Dan Mainwaring of de oorspronkelijke schrijver Jack Finney, noch ikzelf, zag de film als iets anders dan een pure, eenvoudige thriller', aldus Mirisch in zijn autobiografie I Thought We Were Making Movies, Not History (2008).

1956: met Kevin McCarthy.Beeld x

De peulmensen zijn (anti)communisten

De populairste interpretatie van Invasion of the Body Snatchers hangt samen met de tijd waarin de film ontstond. De Koude Oorlog was midden jaren vijftig in volle gang en in alle geledingen van de Amerikaanse cultuur vond een heksenjacht plaats tegen (vermeende) communisten. De angst dat zelfs je oma een bolsjewiek kon zijn, sijpelde volgens veel critici óók Invasion of the Body Snatchers binnen, bewust of onbewust. Wanneer dokter Bennell in de finale met bloeddoorlopen in de camera kijkt en 'They're here already! You're next!' schreeuwt, is het vanuit de historische context aanlokkelijk daarin de vrees voor een Rode invasie te horen.

Punt is alleen dat scenarist Daniel Mainwaring die vrees zelf niet zo snel zal hebben gevoeld: hij was een man met uitgesproken linkse sympathieën. Toen het House Un-American Activities Committee de Amerikaanse film-industrie probeerde te zuiveren van alles wat ook maar enigszins naar communisme rook, eindigde Mainwaring op de zwarte lijst. Zo leerde hij Hollywood kennen als een wereld waar je sneuvelde zodra je voor je eigen linkse principes uitkwam; lange tijd kon Mainwaring alleen anoniem of onder pseudoniem aan het werk.

Vanuit die geschiedenis bezien verandert de politieke kleur van Invasion of the Body Snatchers op slag en lijkt het vooral een aanklacht tegen de communistenjacht. Neem de scène waar Bennell en Becky zich camoufleren door net zo doods te praten en lopen als de peulmensen: een krachtig symbool voor Mainwarings eigen lot en dat van vele anderen in het paranoïde Hollywood van de jaren vijftig.

Artikel gaat verder onder video.

1978: en nogmaals McCarthy.Beeld x

De peulmensen zijn reclamejongens

Hoofdrolspeler Kevin McCarthy, die tijdens de drie opnameweken van Invasion of the Body Snatchers volledig uitgeput raakte, had een heel eigen opvatting over de Body Snatchers. Dat de peulmensen door hun invasie beetje bij beetje een samenleving creëren waarin iedereen exact hetzelfde denkt en doet, deed McCarthy onmiddellijk denken aan Madison Avenue in New York, waar de Amerikaanse reclame-industrie gevestigd is. 'Volgens mij is het een satire op het idee dat we worden geprogrammeerd om allemaal hetzelfde voedsel te eten en dezelfde dranken te drinken en ons aan te passen aan bepaalde gedragsvormen', aldus McCarthy in 1999.

De peulmensen staan voor onwetendheid

Van alle mensen achter Invasion of the Body Snatchers wist producer Walter Wanger het slechtst wat hij ermee wilde. Begin jaren vijftig zat Wangers ooit uitstekende carrière in het slop. Hij had de minnaar van zijn vrouw in de ballen geschoten en na zijn celstraf kreeg hij in Hollywood moeilijk voet aan de grond. Met Invasion of the Body Snatchers hoopte hij op een artistieke én commerciële comeback: het moest een film worden met inhoudelijk gewicht en toch ook hapklaar genoeg voor het popcornpubliek.

Uit angst dat de film te subtiel was, voegde hij een uitleggerige voice-over toe, plakte oorlogscitaten van Churchill aan de begintitels (en haalde ze weer weg) en sleutelde volop aan begin en slot. Oorspronkelijk eindigde Invasion of the Body Snatchers nogal abrupt met Bennells geschreeuw, maar dat vond Wanger te plots en te pessimistisch. Om het publiek netjes het verhaal in en uit te leiden, schreef hij een quasidocumentaire raamvertelling met Hollywoodlegende Orson Welles in de hoofdrol ('Hier is Orson Welles. Ik sta vlak bij de weg naar Santa Mira, het stadje waarop de ogen van de wereld gericht zijn') maar Welles haakte af. Uiteindelijk eiste studio Allied Artists een andere raamvertelling, die na Bennells angstkreten tóch hoop op verlossing biedt. Wanger ging akkoord, tegen de zin van scenarist Mainwaring en regisseur Siegel.

Wat de betekenis van Invasion of the Body Snatchers betreft was Wanger eveneens pragmatisch. Hij kocht de filmrechten toen Finney pas één deel van zijn verhaal had gepubliceerd en de hele intrige met de identiteitstelende, emotieloze peulmensen nog duidelijk moest worden. Hij kon er op dat moment hoogstens een commercieel aantrekkelijk verhaal in hebben gezien. Toch vertelde Wanger dat Invasion of the Body Snatchers hem meteen had gefascineerd als een parabel over conformisme en onwetendheid; een boodschap die hij voor zijn gehoor graag op maat sneed. 'Ik beoordeel een gemeenschap altijd op haar boekwinkels', zei Wanger in zijn Body Snatchers-promotiespeech voor de Amerikaanse boekverkopersconventie. 'Als ik iemand ontmoet die zegt dat-ie het te druk heeft om te lezen, weet ik meteen dat ik met een peul te maken heb.'

Artikel gaat verder onder video.

1993: met Gabrielle AnwarBeeld x

De peulmensen symbo-liseren middelmatigheid, óf totale harmonie

Ook regisseur Don Siegel kwam geregeld peulen tegen, bekende hij graag in interviews. 'Veel van mijn collega's en kennissen zijn peulen', zei hij in 1976. 'Ze bestaan, ademen, slapen. Als je een peul bent, heb je geen passie, geen woede. De vonk is weg.'

Met Invasion of the Body Snatchers wilde Siegel de peulen in het bioscooppubliek wakkerschudden. Daarbij hield hij de voor het genre verplichte trucages tot een minimum beperkt: de film kent slechts één uitvoerige transformatiescène, met schuimende peulen en Bennell die zijn eigen kloon lek prikt met een hark.

Het lijkt duidelijk wie in zulke scènes de held is en wie het monster. Toch kun je Invasion of the Body Snatchers evengoed als pleidooi voor de peulsamenleving opvatten: met het verdwijnen van alle menselijke emoties en driften en verlangens komt immers ook een einde aan oorlog en ongeluk. 'Deze peulen, die geen pijn meer voelen en nooit lichamelijk of geestelijk ziek worden, zijn in zekere zin weldoeners', aldus Siegel. 'Er valt veel voor het peul-zijn te zeggen.'

Siegel had de film graag Sleep No More of Better Off Dead genoemd, en haatte de in zijn oren verschrikkelijk goedkoop klinkende titel die uiteindelijk werd gekozen. 'Invasion of the Body Snatchers was het idee van een of andere studio-peul.' Zodoende kwam Siegel wel aan een van zijn favoriete scheldwoorden: de rest van zijn leven zou hij menig sukkel als peul afserveren.

Artikel gaat verder onder video.

2007: met Craig en Kidman.Beeld x

Alle snatchers op een rijtje

Jack Finneys The Body Snatchers (1955) werd vier keer verfilmd. Don Siegels versie (1956) geldt als de beste, met Philip Kaufmans Invasion of the Body Snatchers (1978) als goede tweede. Siegel moest destijds een troostende raamvertelling toevoegen en alle wrang-humoristische elementen verwijderen. Kaufman wilde vooral een hommage aan de eerste film brengen en keerde daarom terug bij Siegels oorspronkelijke intenties. De versie uit 1978 schrapt de raamvertelling en is soms heerlijk zwart-komisch, terwijl de latente maatschappijkritiek van Siegels versie bij Kaufman expliciet naar voren komt. Geslaagd zijn ook de nare griezelkreet van Donald Sutherlands peulendubbelganger en het flitsoptreden van Kevin McCarthy, ster uit Siegels film: net als in 1956 waarschuwt hij schreeuwend voor de peulmensen ('You're next! They're coming!').

Abel Ferrara's geflopte Body Snatchers (1993) verplaatst het gegeven naar een militaire basis, zonder nieuwe dimensies te openbaren.

Oliver Hirschbiegel regisseerde met The Invasion (2007) de meest recente, eveneens geflopte versie, met psychiater Nicole Kidman en dokter Daniel Craig, die ontdekken dat de wereld door emotieloze klonen wordt overgenomen. Van huwelijksconflicten of oorlogen hebben de klonen geen last en dus is eindelijk de wereldvrede aangebroken. The Invasion zoekt nadrukkelijk de context van 9/11 en de War on Terror; Irak kan blijkbaar beter door klonen worden bezet dan door Amerikanen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden