Pas op haar 90ste kon de 'Anne Frank die het overleefde' alles opschrijven

Van de ruim 15 duizend gedeporteerden uit het Hongaarse Kassa was Edith Eger een van de zeventig mensen die de oorlog overleefden. Pas op haar 90ste besloot de psycholoog haar verhaal op papier te zetten. 'Er brandde iets in me.'

Beeld fotomateriaal via Uitgever

'Mijn moeder, Magda en ik staan samen in een lange rij vrouwen en kinderen. We schuifelen langzaam naar voren. We naderen de man die met een vinger als die van een dirigent ons lot zal bepalen. Ik weet nog niet dat deze man dr. Josef Mengele is, de beruchte Engel des Doods. Als we hem naderen, kan ik niet wegkijken van zijn ogen, die zo overheersend en koud zijn. Als we hem zijn genaderd, kan ik een jongensachtige flits van een spleetje tussen zijn voortanden zien als hij grijnst. Zijn stem is bijna vriendelijk als hij vraagt of iemand ziek is, en hij stuurt degenen die ja zeggen naar links. 'Als je boven de 14 en onder de 40 bent, blijf je in deze rij staan', zegt een andere officier.

Magda en ik houden onze moeder tussen ons ingeklemd. Nu is het onze beurt. Dr. Mengele dirigeert. Hij gebaart naar mijn moeder om links te gaan. Ik wil haar volgen. Hij grijpt mijn schouder. 'Je zult je moeder heel snel weer zien', zegt hij. 'Ze gaat gewoon even douchen.' Hij duwt Magda en mij naar rechts.

Uit: Edith Eger: De Keuze - leven in vrijheid

Uw moeder werd, net als alle anderen in die linkerrij, direct naar de gaskamers afgevoerd.

'Mijn zus en ik hadden geen idee waar we waren terechtgekomen. Aan een kapo vroeg ik wanneer we onze moeder nou weer zouden zien. Ze wees naar de rook uit de schoorsteen in de verte. 'Je moeder wordt daar verbrand, je kunt maar beter beginnen om in de verleden tijd over haar te praten.' Later bleek dat mijn vader ook meteen was vergast, mijn grootouders waren al voordat we in Auschwitz aankwamen, afgevoerd en vermoord.'

Diezelfde avond komt Josef Mengele de barakken binnen. Behalve een gewetenloze moordenaar is hij kunstliefhebber. In Auschwitz laat hij getalenteerde gevangenen voor hem optreden. Uw medegevangenen weten dat u in Hongarije een opleiding tot ballerina en turnster volgde en duwen u naar voren.

'Achter hem stond een orkest. 'Kleine danseres, dans voor me', zei hij. De musici beginnen De blauwe Donau-wals te spelen, een dans die ik drie jaar eerder uitvoerig had gerepeteerd. Terwijl ik mijn passen maak, doe ik mijn ogen dicht, omdat ik het niet kan verdragen hem naar me te zien kijken. Ik stel me voor dat ik Tsjaikovski's Romeo en Julia uitvoer, op het toneel van de Hongaarse Opera in Boedapest.'

Als u klaar bent, gooit hij u een heel brood toe. In uw boek De Keuze schrijft u: 'Een gebaar dat later mijn leven zal redden.'

'Ik deel dat brood die nacht met mijn zus Magda en de meisjes die bij ons in bed slapen. Bijna een jaar later, als mijn zus en ik inmiddels zijn gedwongen de dodenmars van Mauthausen naar Gunskirchen te lopen, ben ik zo uitgeput dat ik struikel en niet meer kan opstaan. Iedereen die omvalt, wordt ter plekke neergeschoten. Maar dan ineens zijn de meisjes van die nacht er weer, ze vlechten hun handen ineen om een menselijke stoel te maken waarmee ze me dragen.

'Jij hebt toen je brood met ons gedeeld', zeggen ze. Op een bepaalde manier had ik dat aan Mengele te danken. Hij doodde die dag in Auschwitz mijn moeder, maar hij besloot ook mij te laten leven.'

'De Anne Frank die niet stierf'

'De ballerina van Auschwitz', wordt ze bij publieke optredens genoemd. Of: 'De Anne Frank die niet stierf' - omdat Edith Eger en Anne Frank eenzelfde soort opvoeding hadden genoten en van dezelfde leeftijd waren, 16, toen ze in Auschwitz-Birkenau aankwamen. Edith Eger, Edie voor intimi, werd geboren in het Hongaarse Kassa, het latere Košice in Slowakije. Haar vader Lajos Elefánt is een gerespecteerd kleermaker, oudste zus Klara een zeer getalenteerd violist, de mooie Magda een verdienstelijk pianist.

Edith volgt vanaf haar vijfde balletles, studeert aan een privé-gymnasium en turnt in het Olympisch trainingsteam - totdat ze niet langer mag meedoen vanwege haar Joodse achtergrond. In het voorjaar van 1944 worden Edith, zus Magda en hun ouders in veewagons onder de poort met Arbeit macht frei afgezet. Zus Klara is met behulp van haar vioolleraar al eerder achtergebleven in Boedapest. Na de oorlog blijkt dat van de ruim vijftienduizend gedeporteerden uit Kassa, slechts zeventig mensen de oorlog hebben overleefd.

Hoe is het voor u om 72 jaar later beelden van Charlottesville te zien? Neonazi's die met hakenkruizen door de straten marcheren en antisemitische leuzen scanderen, in het land - Amerika - waar u na de oorlog bent gaan wonen.

'Zeer pijnlijk. Ik ben door verslaggevers uit de hele wereld gebeld. Een van hen vroeg me: 'Wordt het niet tijd voor u om uit Amerika te vertrekken?' Mijn antwoord was: 'Nee. Ik geef die lafaards geen centimeter meer.' Ik schrijf het in mijn boek en het bleek ook nu weer: antisemitisme is geen uitvinding van de nazi's. Het is er altijd, overal.'

Geschenken

Op tafel in haar witte villa in zonnig La Jolla, San Diego met riant uitzicht op de Stille Oceaan ligt haar boek (met prominent op de omslag een aanbeveling van Desmond Tutu - 'De Keuze is een geschenk aan de mensheid') tussen een stapel witte servetten, ballonnen en petjes waarop staat 'Edie Love 2017'. Overal schalen roze en witte M&M's; dezelfde kleurrijke 'zoete kralen' die haar bevrijder van de 71ste Infanterie in haar mond duwt als hij haar in mei 1945 meer dood dan levend tussen een stapel lijken uit trekt. Edith Eger weegt dan nog 32 kilo, heeft een gebroken rug, buiktyfus, longontsteking en pleuritis.

De zondag voor het gesprek is Eger 90 jaar geworden, wat werd gevierd met een poolparty, veel chocoladetaart en M&M's. Voor haar Hollandse bezoek worden stukken taart afgesneden en koffie gezet. Zelf drinkt ze thee, uit een mok waarop staat 'Thank you, Oprah' - een aandenken dat iedereen die te gast was in de talkshow van Oprah Winfrey mee kreeg. Edith Eger is inmiddels al jaren klinisch psycholoog, gespecialiseerd in het behandelen van posttraumatisch stresssyndroom, en een wereldwijd veelgevraagd spreker.

U bent 90 jaar geworden en uw eerste boek is net verschenen. De recensent van The New York Times concludeerde al dat ze zich in deze tijden geen belangrijker boodschap kan voorstellen dan uw verhaal. Waarom besloot u het nu te schrijven?

'Geestig, dat is de vraag die ik altijd als eerste aan mijn patiënten stel. 'Waarom kom je nú naar me toe?' Waarom niet vorig jaar, of pas volgend jaar? Ik voelde dat er iets in me brandde. En het werd steeds urgenter mijn verhaal vast te leggen, aangezien ik inmiddels een van de jongste Auschwitzoverlevers ben. Als ik het niet doe, wie dan nog wel?

'Mijn droom is dat dit boek op alle scholen wordt gelezen. Omdat ik de jeugd wil laten zien wat er kan gebeuren als goede mensen slechte dingen gaan doen. Als ik zelf in Duitsland of Oostenrijk was geboren, had ik waarschijnlijk ook een enthousiast lid van de Hitlerjugend geweest. Als mij maar vaak genoeg was verteld dat Joden de kanker van de samenleving zijn die moet worden weggesneden, had ik misschien ook meegedaan aan die systematische uitroeiing. In ieder van ons schuilt een nazi, maar mensen worden niet slecht geboren, daar geloof ik nog steeds in.'

Toch heeft u veel wreedheid gezien. Een jongen die aan een boom werd vastgebonden om als levende schietschijf te dienen voor SS'ers. Een hoogzwangere vrouw wier benen bij elkaar werden gebonden toen ze moest baren - aan haar doodsstrijd dacht u terug toen u zelf van uw eerste kind beviel. Medegevangenen die verblind door wanhoop en honger mensenvlees aten. Zowel Josef Mengele als uw Amerikaanse bevrijder die zich aan u wilden vergrijpen.

'Ik heb nog steeds flashbacks van die momenten. Dat is oké, ik heb geaccepteerd dat de beelden nooit meer zullen verdwijnen. Maar er waren ook goede mensen. Een bewaker die mij niet strafte toen hij zag dat ik stiekem wortels uit de grond trok om aan mijn zus Magda te voeren. In plaats van me te doden, gaf hij me iets te eten. Dat waren belangrijke momenten voor me.

'Die twaalf jaar Hitler hadden dus niet van iederéén een nazi gemaakt. Al neemt het niets weg van wat die anderen hebben gedaan. Wat ik mezelf cadeau heb gegeven, is het vermogen om weer van het leven te kunnen genieten.'

De eerste veertig jaar na de bevrijding was u dat niet gelukt.

'Nee. Ik kampte met enorme survivor's guilt. Jarenlang heb ik me afgevraagd: waarom heb ík het overleefd? Decennialang heb ik niet over mijn verleden gesproken. Ik wilde zijn zoals iedereen in mijn nieuwe thuisland Amerika. Blend in, opgaan in de massa. Het heeft me veel tijd gekost om te begrijpen dat de pijn niet verdwijnt door ervoor weg te lopen. Dat het de pijn alleen maar erger maakt.'

Eind jaren zestig studeerde u cum laude af aan de universiteit van Texas, maar u woonde de feestelijke ceremonie niet bij.

'Omdat ik ook toen dacht, zoals op veel andere momenten: ik verdien dit niet. Ik verdien het niet dat ik het heb overleefd.'

Een slok thee. Gefriemel aan de chocoladetaart van haar gast.

'Je eet wel, hè? Of moet ik je helpen?'

Met volle mond: 'Ik was destijds zo geobsedeerd met het bewijzen van mijn waarde, met het verdienen van mijn plek in de wereld, dat ik Hitler niet meer nodig had. Ik had een nazi in mezelf gecreëerd. Ik was mijn eigen gevangenbewaarder geworden door tegen mezelf te zeggen: het maakt niet uit wat je doet, je zult nooit goed genoeg zijn.'

Pas als u het beroemde boek De zin van het bestaan, geschreven door Viktor Frankl, leest, beseft u dat zwijgen over uw verleden niet de beste manier is.

'Viktor schrijft: 'Alles kan van iemand worden afgenomen behalve één ding, de laatste van de menselijke vrijheden, en dat is dat iemand in alle gegeven omstandigheden kan kiezen welke houding hij aanneemt. Elk moment is een keuze.' Voor mij was dat zo'n ongelooflijke eyeopener.

'Viktor en ik zijn later goed bevriend geraakt, en hij bleek in Auschwitz hetzelfde te hebben gedaan als ik: op de meest verschrikkelijke momenten uitchecken en aan iets anders denken. Zoals ik, toen ik voor Mengele danste, aan Romeo en Julia. Of aan mijn grote liefde Eric, die vlak voor we werden gedeporteerd naar me riep dat hij mijn mooie ogen en handen nooit zou vergeten. En aan mijn moeder, die me in de trein nog influisterde dat niemand dat wat je in je gedachten hebt van je kan afpakken.'

Het eerste moment dat u beseft dat er een keuze is, speelt zich eigenlijk al in Auschwitz af. Alle gevangenen zijn kaalgeschoren, uw zus Magda houdt haar bos haren nog in de hand.

'En ze vroeg me hoe ze eruitzag. Ze eiste de waarheid. Nou, de waarheid was dat ze leek op een schurftige hond. Op dat moment realiseerde ik me inderdaad dat je aandacht kunt besteden aan wat je bent verloren, óf de focus kunt leggen op wat er nog wél is. Dus ik antwoordde: 'Je ogen zijn zo mooi. Dat was me nooit opgevallen toen ze bedekt werden door al dat haar.' Daardoor kon zij er weer even tegen. Zeg, honey, neem jij nog wel een hapje taart?'

Maanden later is het winter en worden er oude jassen uitgedeeld. Magda heeft geluk, ze krijgt een dikke lange jas toegeworpen. Maar ze ruilt hem meteen in, voor een dun klein jasje dat nauwelijks tot haar knieën komt en veel van haar decolleté laat zien. 'Begrijp jij dat nou?'

Nee. Maar ik was benieuwd of u het zich wel kon indenken.

'Het woord 'begrijpen' is te academisch voor mij. Het voldoet niet. Ik zal de keuzes van dokter Mengele ook nooit kunnen begrijpen. Wat ik nu denk is dat voor Magda het dragen van een sexy kledingstuk een beter overlevingsmiddel was dan warm blijven. Zich aantrekkelijk voelen gaf haar waardigheid.' Plotseling een luide lach. 'Hongaarse vrouwen zijn ijdel, hoor, héél ijdel!'

Vergeving

Zelf draagt ze vandaag een lange gele jurk van Bally ('gekocht in de uitverkoop') met een vrolijke chiffon sjaal en veel gouden sieraden. Uiterlijk was belangrijk binnen het gezin Elefánt, en jongste dochter Edie werd geregeld op onverbloemde wijze duidelijk gemaakt dat zij wat dat betreft niet vooraan had gestaan. 'Ik ben blij dat je hersens hebt, want van je uiterlijk moet je het niet hebben', zei haar moeder dan. En haar zussen maakten een liedje: 'Je bent zo lelijk, je bent zo nietig, je zult nooit een man vinden.'

U schrijft met zo veel warmte over uw zussen en moeder, maar als lezer snijden dat soort opmerkingen je door merg en been.

Plotseling kortaf: 'Wij hielden ontzettend veel van elkaar en vergeving is voor mij altijd de sleutel geweest.'

Even later: 'Uiteindelijk was het probleem natuurlijk niet hun opmerkingen, maar het feit dat ik ze gelóófde. Als mijn zussen met me wandelden, bonden ze een doek over mijn gezicht, omdat ze niet wilden dat anderen zagen wat een lelijk zusje ze hadden. Ik neem het ze niet kwalijk. Maar het is wel de reden dat ik een zelfbeeld heb ontwikkeld waardoor ik me op dit moment minder voel dan jij. Omdat jij mooi bent en ik ugly. Het is iets wat ik jongere patiënten voortdurend op het hart druk: maak niet de fout die ik maakte, laat nooit een ander definiëren wie jij bent.'

De telefoon. 'Hi honey!' Dochter Audrey uit Texas, om te informeren naar haar moeders gezondheid. Het geplande interview werd op de ochtend van de afspraak afgezegd; door een aanval van bronchitis was Eger te zwak geweest om bezoek te ontvangen. Een paar dagen later zit ze alsnog op een stoel in haar keuken, met broze stem, het lijf fragiel. 'I'm having a lovely journalist from Holland interviewing me.' Naast de telefoon een kookboek, The world of jewish cooking. Als Audrey ophangt: 'Als je die taart niet lekker vindt, heb ik ook nog een goede kipsalade voor je.'

Daarna belt ze oudste dochter Marianne, in New York. Tussen neus en lippen: 'Audrey is getrouwd met Robert Engle, Nobelprijswinnaar in de economie. Hi honey, I like you to say hello to the Dutch lovely journalist Antoinnette!'

Haar dochters zaten erbij toen hun moeder samen met haar biografe aan de memoires werkte.

Marianne, via de telefoon: 'De literair agent hamerde erop dat de lezer mijn moeders getuigenis moest kunnen voelen, ruiken en voor zich zien. Tot dan toe was ze erg terughoudend geweest in het prijsgeven van details. Nu gaf ze alles. Dat was ontzettend pijnlijk voor haar, en ook voor ons. Tegelijkertijd zag ik dat het haar bevrijdde. Ze is zo sterk. Ik herinner me dat mijn man en ik Auschwitz bezochten. Het was midden in de winter, ik droeg thermisch ondergoed, een bontjas en een wollen muts, maar ik bevroor nog steeds. Ik belde mijn moeder. 'Hoe kan het dat jij zo'n winter hebt overleefd?' Waarop ze antwoordde: sometimes you just do what you have to do.'

Rouwen, voelen, helen

Bioloog Charles Darwin schreef ooit: het is niet de sterkste van de soort die overleeft, het is ook niet de intelligentste. Het is die ene die het beste tegen verandering kan.

'Dat ben ik dan helemaal met hem eens. In extreme situaties is het beter om flexibel te zijn dan er een alles-of-niets-mentaliteit op na te houden. Ik trok in Auschwitz op met een leeftijdsgenootje dat zéker wist dat we met Kerst vrij zouden zijn. Toen dat niet gebeurde, stierf ze de volgende dag. Anderen vielen de bewakers aan of renden tegen de afrasteringen op - ze werden meteen doodgeschoten of geëlektrocuteerd. Mij werd voortdurend verteld dat ik Auschwitz alleen als lijk zou verlaten. Toch lukte het me om mezelf dag in dag uit te blijven voorhouden: als ik vandaag overleef, ben ik morgen vrij.'

In 1980 wordt u voor een lezing uitgenodigd in Berchtesgaden, Hitlers voormalige toevluchtsoord in de bergen van Beieren. Eenmaal daar worden u en uw echtgenoot Béla Eger ondergebracht in Hotel zum Türken, nota bene in de kamer van Joseph Goebbels. Het is daar dat u besluit terug te keren naar Auschwitz.

'Ik voelde dat het voor mij noodzakelijk was om terug te gaan naar die plek, de leeuwenkooi, en de leeuw recht in de ogen te kijken. Om daar mijn onschuld terug te eisen, de schaamte en het schuldgevoel toe te kennen aan de daders en te beginnen met mezelf vergeven voor het feit dat ik had overleefd.'

Veel mensen die in een vernietigingskamp hebben gezeten gruwelden bij het idee er ooit nog een stap te zetten.

'Ja. Onder wie mijn eigen zus. Toen ik haar belde of ze mee ging, vroeg ze me of ik een masochist was. No way dat ze terug wilde. Maar voor mij was die reis een life saver. Ik begreep op dat moment de woorden van mijn moeder ook beter, dat niemand je kan afnemen wat er in je hoofd zit. Ik moest naar die plek teruggaan om haar te laten zien: ik ben inderdaad alles kwijtgeraakt, behalve mijn verstand. En door die brainpower heb ik het gered. Sindsdien raad ik iedereen aan niet weg te rennen voor je verleden, maar het nog een keer te doorleven. Voor mij is dat de volgorde; rouwen, voelen, helen. Ik had me tot dan toe altijd afgevraagd: 'Waarom ik?' Eenmaal daar leerde ik een andere vraag te stellen. 'Waarom ik niet?'

Alle therapie die ik doe, gaat over rouw. En dat is niet: rouwen om wat er is gebeurd. Maar juist: rouwen om wat er níét was. De jeugd die ik had kunnen hebben, de danscarrière die er geweest had kunnen zijn, het gezin dat Eric en ik zo graag samen hadden gesticht.'

Hij werd één dag voor de bevrijding doodgeschoten.

'In Auschwitz had ik elke dag iets om tegen te vechten, maar toen ik na de oorlog herstellende was en me realiseerde dat behalve mijn ouders ook Eric nooit zou terugkomen, overwoog ik voor het eerst om mezelf van het leven te beroven. Ik wilde zo graag van de pijn af. En het was op dat moment makkelijker om dood te gaan dan te leven.'

Toch maakte u die keus niet.

'God zei me dat ik een lafaard zou zijn als ik zou sterven. Dat ik iets voor anderen zou kunnen betekenen, als ik de keuze maakte om te blijven leven.'

Uw zus Magda viel in Auschwitz van haar geloof.

'Ik kan niet geloven in een God die dit allemaal laat gebeuren', zei ze. Wij hebben ook later een verschillend rouwproces gekend. Ík voelde dat God daar bij me was. Het is niet God die mijn ouders en zo veel anderen heeft vermoord, hè, het waren mensen. Voor mij is God liefde.'

Maar waarom was God wel bij u, en niet bij degenen die stierven?

'Ik snap je vraag, en ik begrijp ook dat anderen stopten met geloven. Maar voor mij gold dat woede of wraak maar een kort moment van bevrediging geven. Natuurlijk heb ik fantasieën gehad over hoe ik Mengele zou opzoeken in Paraguay waar hij naartoe was gevlucht. Het is belangrijk om schuld toe te schrijven aan de daders. We winnen er niets mee als we ze ermee laten wegkomen. Er is geen heling of vergeving mogelijk zonder eerst de woede te doorleven.'

Leven zonder vijanden

Schrijver en psychiater Hans Keilson, wiens ouders stierven in Auschwitz, zei: leer leven zonder vijanden, al het andere is gevangenschap.

'Dat is het precies. Als ik was blijven haten, had ik mezelf een gijzelaar van mijn eigen geschiedenis gemaakt. Je kunt leven om het verleden te wreken, of om het heden te verrijken. Wat kies je? Ik ben zelfzuchtig: ik was al mijn jeugd en mijn ouders kwijt - waarom nog meer terrein verliezen? Daaraan dacht ik laatst ook weer, toen er in Las Vegas 58 mensen werden doodgeschoten. Als jongeren nu besluiten daar niet meer naartoe te gaan om lol te maken, heeft de dader alsnog gewonnen.'

Ze staat op en wenkt, naar de muur vol foto's naast haar werkkamer. Ze is nog steeds actief als therapeut (zelf noemt ze het liever 'gids'), Eger gelooft niet in pensioen. Naast de foto's van haar gezin, de familieleden die omkwamen in de oorlog en veel ingelijste onderscheidingen een poster van het Bolshoi Ballet dat Romeo en Julia danst, en een tekening van Sigmund Freud met de tekst: Sometimes a cigar is just a cigar.

Wat me frappeerde is dat u na de oorlog op een dansavond de muziek van De blauwe Donau aanvroeg. Je zou denken dat je die klanken nooit meer wilt horen.

'Ik was niet meer in Auschwitz, honey. En ik was sterk genoeg om die muziek niet aan Mengele te verbinden. Als ik autorijd en prikkeldraad zie, ben ik nog steeds meteen terug in het kamp. Maar ik blijf er niet. En ik laat het mijn dagen niet langer beheersen.

'Ik weet nog goed dat ik met mijn kleinkinderen naar de bioscoop ging om Schindler's List te zien. Veel Joodse mensen liepen halverwege de zaal uit. Ik niet, omdat ik bleef denken: ik ben hier, nu, en niet meer dáár. Het feit dat ik in die zaal zat met drie generaties Eger - inmiddels zijn het er vier - was voor mij de best denkbare wraak op Hitler.'

Pas laat in het boek lezen we dat Josef Mengele u een vraag stelde voordat hij uw moeder naar de linkerrij stuurde - met vrouwen onder de 14, boven de 40 en zieken, die rechtstreeks naar de gaskamers leidde. 'Is zij uw moeder of uw zus?', vroeg hij. 'Moeder' antwoordde u, terwijl het woord 'zus' haar leven had kunnen redden; dan had ze bij de jongere vrouwen mogen blijven staan.

'Het moment dat ik de rest van mijn leven uit mijn bewustzijn heb proberen te bannen, ja. Misschien ben ik daarom ook wel teruggegaan naar Auschwitz, om mijn moeder te horen zeggen dat ik het beste deed met de kennis die ik op dat moment had. Hoe dan ook heb ik sindsdien moeten leven met het idee dat ik haar wellicht had kunnen redden. Sterker nog: dat ik mijn moeder misschien wel ter dood had veroordeeld.'

Hoe doe je dat?

'Zelfacceptatie was het moeilijkste onderdeel van de genezing voor mij, en ik worstel er nog steeds mee. Perfectionisme is in mijn jeugd ontstaan om mijn behoefte aan goedkeuring te bevredigen. Daarna werd het een mechanisme om met mijn schuldgevoel te dealen. Perfectionisme is het geloof dat iets kapot is, dat jíj kapot bent. Dus je omkleedt dat wat kapot is met diploma's, prestaties, verdiensten, stukken papier die geen van allen kunnen repareren wat je denkt te repareren. In een poging mijn lage eigenwaarde te bestrijden, versterkte ik in wezen mijn gevoel van minderwaardigheid. Dankzij mijn beroep heb ik geleerd om totale liefde en acceptatie te bieden aan mijn patiënten. Daardoor begreep ik ook dat dat voor mijzelf belangrijk was en heb ik mijn perfectionisme kunnen loslaten.

'In een poging mijn lage eigenwaarde te bestrijden, versterkte ik in wezen mijn gevoel van minderwaardigheid. Dankzij mijn beroep heb ik geleerd om totale liefde en acceptatie te bieden aan mijn patiënten. Daardoor begreep ik ook dat dat voor mijzelf belangrijk was en heb ik mijn perfectionisme kunnen loslaten. Hoe dan ook denk ik elke dag aan dat moment en kom ik er nooit meer overheen. Ik heb alleen een manier gevonden om ermee te leven.'

Uw oudste zus Klara zei vele jaren later keihard: 'Als ik erbij was geweest, had onze moeder nog geleefd'.

'Ik was toen gelukkig zo ver dat ik inzag dat zij met haar eigen trauma's worstelde. Het gevoel dat ze het had kunnen, móéten, voorkomen.

'Tegen al mijn cliënten zeg ik: verlos jezelf van de 'wat als'-vragen. Die zijn niet goed voor je. 'Wat als ik toen een ander antwoord had gegeven?' Als je beter had geweten, had je beter gedaan. Maar dat moment is gepasseerd, dus stel jezelf de vraag: 'Wat nu?' Wat kan ik nú betekenen.'

We hadden het over Charlottesville, het opflakkerende antisemitisme. Hoe beziet u het presidentschap van Donald Trump? En de opmerking van zijn voormalig perschef Sean Spicer, die zei dat 'zelfs Hitler' geen chemische wapens gebruikte?

'Hoewel ik liever niet over politiek praat, denk ik niet dat je op zoek moet naar de ratio in wat zij zeggen. Words can be very cheap. De leden van de Ku Klux Klan lopen rond met grote kruizen en noemen zichzelf chrístenen. Ik maak me zorgen om Trumps 'wij-zij'-mentaliteit. Ik hoop dat mensen autoriteit zullen blijven bevragen, in plaats van er blind achteraanlopen.'

U heeft veel oorlogsveteranen behandeld, maar ook stellen met relatieproblemen en meisjes die kampen met anorexia. Hoe erg die ziekte ook is, het lijkt me toch lastig voor u, als Holocaust-overlever, om te dealen met iemand die zichzelf al dan niet vrijwillig uithongert.

'Er is geen hiërarchie in lijden, dat vind ik echt. Mijn pijn is misschien anders, maar niet erger dan die van jou. Ik probeer al mijn cliënten te leren dat ze zich uit hun eigen gevangenis kunnen bevrijden. Het is als voor een tunnel staan. Je kunt er niet overheen of onderdoor; je moet er dóórheen. Van de donkerte naar het licht. Één van mijn patiënten zei: 'Maar Edie, het is zo moeilijk.' Waarop ik Mae West citeerde: 'I never said it would be easy, I only said it would be worth it.'

'Elk moment is mij dierbaar. De zonsopgang van vanochtend komt nooit meer terug. En als jij straks je taart niet opeet, zal ik het doen. Ik haat leftovers.'

In haar werkkamer planken vol boeken. Veel in de categorie zelfhulp. The feeling good handbook. I am love. Depression is a choice. Uncovering happiness. Dance of anger.

En drie planken vol boeken over seks. The new sex therapy. Sex without guilt. The joy of lesbian sex.

Eger, plotseling: 'Heb jij goede seks met je partner? Ik hoop het voor je. Wist je dat orgasmes alzheimer helpen voorkomen? Dus zorg ervoor dat je lekker vaak klaarkomt. Think sexy; seks zit tussen je oren. En niets blokkeert ons vermogen om te genieten meer dan chronische, onderdrukte woede.'

Leeft u alleen?

'Béla overleed in 1993, toen zijn tuberculose terugkwam. Sinds drie jaar heb ik een vriend, Eugene Cook. We bezoeken dezelfde acupuncturist en toen hij het uitmaakte met zijn vriendin vroeg hij haar of zij niet iemand kende die met hem zou willen dansen. Uiteraard belde ze mij, ik dans nog steeds heel graag. Eugene is 93 jaar en heeft prostaatkanker, dus voor het geval je het wilde vragen: seks zit er niet meer in, maar dat is oké nu.'

Viktor Frankl schreef: 'Zie het lijden als zinvol.' Waarom moet dat eigenlijk zo nodig, de zin vinden in pijn?

'Omdat je dat gevoel misschien nodig hebt om er alsnog iets van te maken. Wat mijzelf betreft: het idee dat mijn ouders niet voor niets zijn gestorven. Dat ik het aan hen verschuldigd ben om andere mensen te helpen op hún weg naar vrijheid. Die noodzaak hield me in elk geval op de been, snap je?'

Ja. Bent u zelf bang om te sterven?

'Nee. Ik ben heel blij dat ik er nog steeds ben, dat wel.'

Heeft u er al eens over nagedacht wat...

'Er op mijn grafsteen moet komen te staan?'

Als het niet te impertinent is, wilde ik dat inderdaad vragen.

'Nee hoor, honey. Het wordt de tekst van Mae West. I never said it would be easy. Dat somt het toch allemaal wel zo'n beetje op, vind je niet?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden