Paradijs aan puin

Reisbureaus en amusementsparken helpen het eeuwige verlangen naar Arcadïe te stelpen. Zolang als het duurt, in ruil voor klinkende munt....

DE REIS naar het paradijs, eind twintigste eeuw, gaat per trein, vliegtuig of auto.

Een reis van toeristen en ramptoeristen . Daar wil zelfs de kunst niets op afdingen: in het postindustriële tijdperk, met zijn massale tegoed aan vakanties en snipperdagen, maakt de amusementsindustrie geld van onze verlangens. Wat de kunst daar tegenover stelt is de ontgoocheling, het verlies van illusies in Reservate der Sehnsucht - afspiegelingen van het paradijs op aarde, in een ruïneuze fabriek nabij het Centraal Station in Dortmund.

De Unionbrauerei tekent de stad. Het goudgerande logo bovenop de monumentale fabriekstoren, kroont ook de bebouwing rondom. Het is de eerste blikvanger voor treinreizigers die uit het Westen arriveren: de U van goudschuimend bier, weggeconcurreerd, en de u van ooit een utopie, in onderkast tuimelend over het kapitale letterteken. Deze kleine correctie, een kanttekening van Kirsten Kaiser, kenmerkt het verschaalde verlangen dat door 35 kunstenaars werd ondergebracht in Reservate der Sehnsucht, tussen de brokstukken en het puin, tot in de nok van de gewezen brouwerij.

Toch is het daarbinnen niet bedompt. Het verlangen trekt, vier verdiepingen hoog, hoe dan ook zijn spoor: de Sehnsucht suist door het industrieel karkas, zuigt de bezoeker de monstrueuze goederenlift in, de betegelde trappen op, via de nooduitgang door de tochtige krochten naar boven, waar de reis eindigt, of, spectaculair nogal, pas goed begint.

Later moet de gelukszoeker allereerst zichzelf hervinden. Hij is nog niet binnen, net voorbij aan de tumultueuze beeldenreeks van komende en gaande straaljagers, filmsterren die hem een warm welkom toewuiven en een wijze uil die loom klapwiekend wegvliegt uit dit stadslandschap, in een meterslange, muurvullende videomontage met dringend voorwaarts-voorwaarts knipperende pijlen van Gerald van der Kaap. Of hij verliest zichzelf, valt uiteen van top tot teen en lost op in de leegte.

It's About Time, de elektronische spiegel van de videomanipulator Bill Spinhoven, die een immense, holle hal reflecteert en ons daarin als spoken rond laat waren, is even verlossend als verraderlijk . Niet minder in de verzamelde Reservate der Sehnsucht, waar de weerschijn van de harde realiteit keer op keer de hang naar hoger sferen fnuikt.

De fabriek is een gecomprimeerde metropool: de som van plichtmatig aangelegde oorden voor recreatie. Sportparken, winkelcentra en nachtclubs vieren de verloren vrijheid. Soms in slapstick. De bezopen gastheer van Pink Space, Peter Land, dondert om de haverklap van zijn barkruk, de conference stokt in zijn keel. Alleen in de kieren van de stad schuilt her en der een onverwachte vrijplaats voor de verbeelding. Die van Bill Spinhoven reikt, bij uitzondering, naar een zachtere, dromeriger werkelijkheid dan de stedeling doorgaans aantreft wanneer hij er op uittrekt om zich te verpozen.

Bijvoorbeeld in Sao Paulo. Alberto Simon, in die stad geboren, fotografeerde de door de bewoners uit nooddruft in beslag genomen bermen in de buurt van de luchthaven. Bij gebrek aan park en strand, of aan geld om zelf het vliegtuig te nemen, trokken duizenden families 's weekends naar deze groene rafelrandjes, om te zonnen, te barbecuen en te mijmeren over het verre verschiet, tot de overheid hun genoegens bedierf. Weliswaar met de beste bedoelingen: ter voorkoming van een eindeloze kettingbotsing, na een aantal fatale ongelukken.

Ook de overgereguleerde vrijetijdsbesteding neemt demonische proporties aan. Angst voor een catastrofe, bijvoorbeeld in een achtbaan, kan goud waard zijn, weet de amusementsindustrie. Fascinerend zijn de gezichten die Thomas Wrede heeft gefotografeerd in Magic Worlds, pretparken gespecialiseerd in Magic Feelings. Zijn klassieke zwartwitportretjes, close-ups van achtbaan-avonturiers, laten alles aan duidelijkheid te wensen over. Verrukking over de snelheid en op hetzelfde moment ontzetting voor de val: felle emoties slaan de gezichten tot maskers.

Bij de gelukszoeker rijst een vermoeden na kennismaking met de grimmige stofpoppetjes We Have No Free Will van Tony Oursler, die eensgezind aan de rand van een afgrond zitten, in het besef dat één duwtje volstaat om van elkaar verlost te zijn. En het vermoeden wordt allengs een expliciet schrikbeeld, in de dampende arena van Antoni Muntadas. Zijn mix van historisch filmmateriaal brengt drommen mensen samen, publiek van allerlei allooi: uitzinnige popfans en verontwaardigde demonstranten, vastberaden volgelingen van dictators en opgefokte voetbalsupporters.

De bezette arena in Stadium (Homage to the Audience) is, meer dan een gebouw om zich naar eer en geweten in uit te leven, een menselijke bom. Maar het is ook een monument ter nagedachtenis. Als zodanig verschijnt het Heizel-stadion in Brussel op een van de glanzende kleurenfoto's, ansichtkaarten bijna, die Christoph Draeger verzamelde tijdens zijn wereldwijde Voyages Apocalyptique.

Draeger volgde het spoor terug naar recente oorden des onheils, bekend uit de pers, van radio en tv. De paniek onder het door hooligans opgezweepte publiek bij de finale van de Europacup in 1985; de doden en gewonden na het instorten van de bouwvallige tribunes - het drama is geschiedenis, onttrekt zich aan het zicht.

Hier en elders. Zeg Parijs. Het is dat de Eiffeltoren op de foto staat, maar verder: een bloedeloos beeld van een asfaltweg naar een verlaten tunneltje aan de horizon. Tóch niet zomaar een tunneltje, inderdaad.

De foto's van Draeger herinneren aan die van Wout Berger, die in Nederland moderne recreatiegebieden in beeld heeft gebracht: onnatuurlijke heuvels in het laagland, geruststellend groen, de gazonnen bij uitstek geschikt voor een partijtje golf, maar intussen de dekmantel van gifstortplaatsen en vuilnisbelten. Die idyllische camouflage vormt letterlijk de bodem van Reservate der Sehnsucht.

Bron van inspiratie voor de tentoonstellingsmakers Hans Christ en Iris Dressler, was de zooi van brokstukken beton, kaalgeslagen kolommen en omver gehaalde muren, die het interieur van de Unionbrauerei veranderden in een desolate woestenij - een landschap verwant aan Die Gescheiterte Hoffnung (1824) van Caspar David Friedrich. Daar is weinig meer van over. De woestenij is nu een wenkende weide, de puinhopen zijn weggemoffeld onder een grasmat. De bezoeker kan er picknicken, schommelen en veelkleurige vlinders bewonderen.

Geen wolkje aan de lucht. Tussen de muren van de geromantiseerde ruïne, het reservaat Déjeuner sur l'Herbe dat een hele verdieping beslaat, lekt het alleen een beetje in de duistere uithoeken, die zonder meer voor druipsteengrotten door kunnen gaan. Dankzij Jan-Peter E.R. Sonntag, dezelfde kunstenaar die ook de zoldering van de fabriek onder handen heeft genomen, minder ingrijpend, maar eens zo sensationeel. Hier geen decorstukken, geen coulissenlandschap: de archeologische torenkamer met zijn superieure gewelven ís een sculptuur.

Middenin die hal kan de bezoeker hoger stijgen, een metalen platform op, pal onder de nok, die wordt bekroond door de U - van Unionbrauerei of toch: van Utopie. Er hangt een roestige cilinder onder, die doet denken aan een raket. Een orkaan van geluiden zwelt aan, uit vier hoeken tegelijk, steeds sterker, explosief, en recht omhoog. Het geluid neemt de gelukszoeker mee, tilt hem op en schiet hem die machinekamer uit, de ruimte in, de vrijheid tegemoet.

Reservate der Sehnsucht, tentoonstelling van 35 hedendaagse kunstenaars in de voormalige Unionbrauerei in Dortmund, ingang Ritterstrasse, tot en met 4 oktober. Open: di-zo 11-20 uur.

VJ-performance van Gerald van der Kaap: 5 sept. 20 uur.

Dial H-I-S-T-O-R-Y van Johan Grimonprez, filmvertoning: 25, 26, 27 sept. 12-14-16-18 uur.

Picknick in het graslandschap van Jan-Peter E.R. Sonntag, met kunstenaars en curatoren: elke zondag vanaf 16 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden