Paleis Soestdijk door de ogen van kunstenaars

Voordat de voormalige woning van koningin Juliana en prins Bernhard een nieuwe bestemming krijgt, viert de tentoonstelling BAL! de geschiedenis van het paleis.

Installatie Lettres de Pays Bas van Ricky Rijkenberg in Paleis Soestdijk.Beeld Isodoor van Esch

'Het is geen Versailles', zegt curator Anne van der Zwaag (38),'eerder een allegaartje van stijlen.' Ze somt op welke functies Paleis Soestdijk heeft gehad: het diende eerst als buitenplaats van de Amsterdamse burgemeester Cornelis de Graeff, daarna als buitenplaats voor de Oranjes en vervolgens werd het jarenlang bewoond door koningin Juliana en prins Bernhard. O, en in de 18de eeuw verbleef Anna Paulowna, de vrouw van koning Willem II, er ook: 'Zij vond het paleis natuurlijk veel te klein, niet wat ze gewend was. Zij richtte het opnieuw in. Iedere bewoner liet iets achter, dat maakt het zo'n interessante plek.'

Nu zijn het landgoed en het paleis in Baarn uitgebreid met 41 werken van kunstenaars en vormgevers.

Het 17de-eeuwse paleis tot leven wekken, dat was het idee van Van der Zwaag, kunsthistoricus en directeur van de Rotterdamse designbeurs Object Rotterdam. 'Het paleis krijgt binnenkort een nieuwe bestemming. Ik vond het mooi als het daarvoor nog een keer tot leven kwam, vandaar ook de naam 'BAL!' Iets levendigs en tijdelijks.'

Ze wilde dat de deelnemende kunstenaars en vormgevers met de geschiedenis aan de slag gingen: 'Dus koppelde ik ieder aan een bepaalde plek of een verhaal.' Van der Zwaag vond het belangrijk dat de tentoonstelling zowel voor Paleisbezoekers als voor kunstpubliek interessant zou zijn; vandaar dat conceptuele kunst en toegepaste kunst elkaar afwisselen.

De jonge ontwerper Jelle Mastenbroek (28) maakte een ingenieuze installatie in de oude telefooncentrale. Van der Zwaag: 'Het verhaal gaat dat Juliana het heel belangrijk vond zelf de telefoon op te nemen. Jelle ging aan de slag met de fantasie: wat als je het paleis nu belt?' Mastenbroeks installatie bestaat uit goudkleurige bordjes die, als je het bijbehorende telefoonnummer belt, samen het Wilhelmus tinkelen.

Fotograaf Isabelle Wenzel (33) werd uitgenodigd een werk te maken voor de lange zuilengang aan de voorkant van het Paleis. Van der Zwaag: 'Hier konden leden van de koninklijke familie wandelen, maar ze werden voortdurend in de gaten gehouden, er waren altijd fotografen bij het hek.' Wenzel maakt foto's waarin haar lichaam of dat van modellen door rare poses abstracte sculpturen worden. Dat deed ze ook in de zuilengang van Soestdijk, wegduikend voor de camera, maar wel expres even de onderbroek laten zien: tussen verlegenheid en exhibitionisme. Vlak bij de grote zwart-witfoto's van Beatrix en haar zussen maken zulke foto's de beklemmende 'publieke functie' van de leden van het koningshuis voelbaar.

Sommige kunstprojecten komen nog dichter bij de vorige bewoners. Ontwerper René van Engelenburg (39) reconstrueerde de werkkamer van prins Bernhard in virtual reality: het bureau met de fotolijstjes en miniatuurolifantjes, netjes gerangschikt, de haard die behaaglijk aanstaat. Van Engelenburg maakt het de toeschouwer echter niet te gemakkelijk, want dit alles dient te worden bekeken vanaf de rug van een roze olifant. In virtual reality waant de toeschouwer zich ook een olifant, Bernhards lievelingsdier. Met de slurf kan de kamer kort en klein worden geslagen. Van Engelenburg: 'Als een olifant in een porseleinkast, dat is het idee.'

Toekomstplannen

Paleis Soestdijk krijgt binnenkort een nieuwe bestemming. Er zijn vier voorstellen in de running: Eden Soestdijk (het landgoed als botanische tuin), Internationaal Handelshuis (locatie voor staatsbezoeken), Made by Holland (museum over het Nederlandse bedrijfsleven) en Nationaal Ensemble (presentaties over de geschiedenis en toekomst van Nederland). In oktober wordt één voorstel gekozen.

Contrast

Dat Bernhard in al zijn netheid een flink contrast vormde met zijn echtgenote, nam ontwerpduo Overtreders W als uitgangspunt voor een kunstwerk in de tuin. Hier kan met hulp van een 'onkruidenier' worden wildgeplukt. Van der Zwaag: 'Het schijnt dat Bernhard zijn gazon heel netjes wilde, terwijl Juliana liever wat onkruid en hoge grassen zag.' Een eetbare ode aan Juliana dus.

Vlakbij tekende kunstenaar Martijn Engelbregt (44) een paar witte rechthoeken in het gras en legde er skippyballen in. Dit absurdistische spel heet 'U erbij neerleggen' en het bordje erbij nodigt de bezoeker uit op de skippybal te gaan liggen en zich te 'verplaatsen in de beleving van aangeschoten wild'. Het landgoed was immers ook een tijd jachtterrein.

Er is één kunstenaar die zich niet in de koninklijke familie wilde verplaatsen, maar juist een republikeins statement heeft gemaakt: Boris van Berkum (48) noemt zijn kunstwerk zelfs Leve de Republiek der Verenigde Nederlanden. 'Ik wil een parallel universum laten zien, waar de monarchie geen wortel heeft geschoten', vertelt Van Berkum bij zijn republikeinse feesttafel.

Beeld anp

'Het prikkelt om op een andere manier naar de geschiedenis te kijken', zegt Van der Zwaag, 'en dat kan niet beter dan door de ogen van kunstenaars'. De 41 kunstwerken vormen een vrolijk bal, vindt ze, maar een feest hoeft niet alleen maar leuk te zijn: 'Er is altijd wel iemand verdrietig of niet op zijn plek. En er is een emotionele lading omdat elk feest tijdelijk is. Ik hoop dat je dat ook voelt in de tentoonstelling.'

BAL!, Paleis Soestdijk, Baarn, t/m 25/09.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden